Η εποχή μας είναι άθεη- και αυτό τελικά αποδεικνύεται ότι σκοτώνει τον εσωτερικό μας κόσμο, δεν τον κάνει απαραίτητα καλύτερο. Το φάντασμα της χριστιανικής εκκλησίας συνεχίζει να επιβιώνει επάνω στους φόβους μας και την διάχυτη αίσθηση αβεβαιότητας, παρόλα αυτά ο ηθικός κώδικας που επέβαλλε μες τους αιώνες έχει καταρρεύσει. Η ανακάλυψη μιας νέας Ηθικής και νέων τρόπων ζωής είναι το βασικό χρέος των επαναστατών του μέλλοντος. Ο θάνατος του Θεού δεν μας απάλλαξε από την κυριαρχία, απλά συντέλεσε στην διάρρηξη του κοινωνικού ιστού, αποθράσυνε τα καθάρματα, έκανε τους επιχειρηματίες ακόμα πιο ανεύθυνους, απελευθέρωσε το σκοτάδι που κρυβόταν στα βάθη της εξουσίας,. Οι παραδοσιακές κοινότητες διαλύθηκαν όχι για να αντικατασταθούν από επαναστατημένα κοινόβια αλλά από την κατάθλιψη και το άγχος της απομονωμένης πυρηνικής οικογένειας και τη μοναξιά του εργένη καριερίστα. Αυτό που ζούμε δεν είναι ακριβώς συσχέτιση, είναι μια μετα-σχέση. Η εποχή μετά τον θάνατο του Θεού μας άφησε μόνους μας και ανίσχυρους απέναντι σε ένα σιωπηλό, ψυχρό και αδιάφορο σύμπαν, το καπιταλιστικό σύμπαν. Η κοινωνία μας δεν έχει απορρίψει την ανάγκη για τρυφερότητα, ανθρωπιά και φροντίδα, αλλά την έχει επικαλύψει με μια σκληρή ειρωνεία. Την έχει κάνει να μοιάζει περιττή. Η πηγαία ανάγκη μας για ενδιαφέρον του ενός προς τον άλλον δεν πολεμιέται ευθέως – γελοιοποιείται, θεωρείται άχρηστη, ένα ξεπερασμένο συναίσθημα μιας παλιότερης εποχής. Τα χρόνια που μας έτυχε να ζούμε  μας έκαναν πολύ πιο σκληρούς από ότι θα μπορούσαμε ποτέ να φανταστούμε. Και για αυτό όλα σαπίζουν μέσα μας.

Η κοινωνία προσπαθεί με απελπισμένες, σπασμωδικές κινήσεις να διαχειριστεί το άγχος, την πίεση και τον ατομικό ανταγωνισμό. Στις εξετάσεις των μαθητών, στην αναζήτηση εργασίας, στον διαρκή αγώνα για αποπληρωμή των λογαριασμών, του ενοικίου, των βασικών βιοτικών αναγκών, στις φιλίες που ξεχνιούνται μέσα στην ιδιώτευση και στις ερωτικές σχέσεις που διαλύονται καθώς χρησιμοποιούμε ο ένας το σώμα του άλλου για εκτόνωση και αυτοεπιβεβαίωση. Μπροστά σε κάθε κρίσιμη δοκιμασία – μια πράξη αυθεντικής συμπαράστασης, κάθε απλό μήνυμα ενθάρρυνσης, φροντίδας ή αλληλεγγύης κινδυνεύει να θεωρηθεί αφελές. Κι όμως, μέσα σε τέτοιες “μικρές” κινήσεις κρύβεται κάτι βαθιά επαναστατικό: η αποδοχή της ανθρώπινης ευαλωτότητας. Η βασική ιδέα- οι άνθρωποι δεν είναι ρομπότ- και αυτό δεν είναι πρόβλημα, είναι δύναμη.

Ο καπιταλισμός, ως κυρίαρχο σύστημα στην εποχή μας, διαμορφώνει τη ζωή μας και τις σχέσεις μας με τρόπους που εμποδίζουν την ανάπτυξη της φροντίδας και της ευτυχίας μεταξύ των ανθρώπων, περιορίζοντας την ανθρώπινη συναισθηματική σύνδεση και αλληλεγγύη. Η αγορά βασίζεται στη δημιουργία μιας διαρκούς αίσθησης έλλειψης, προκειμένου να διατηρεί την παραγωγικότητα και την κατανάλωση σε υψηλά επίπεδα. Αυτή η τεχνητά κατασκευασμένη ανάγκη για προβολή μέσω της κατανάλωσης και η διαρκής αίσθηση ανικανοποίητου οδηγεί τους ανθρώπους σε έναν συνεχή αγώνα για περισσότερα, καθιστώντας δύσκολη την εστίαση και την αφοσίωση στη φροντίδα και την ευτυχία των άλλων.

Στο καπιταλιστικό πλαίσιο, τα βασικά κοινωνικά προβλήματα, όπως το άγχος, η ανεργία και η εργασιακή επισφάλεια, οι οικονομικές δυσκολίες και οι υπαρξιακές αγωνίες, αντιμετωπίζονται ως ατομικές αποτυχίες. Αυτό απομονώνει τα άτομα, μειώνοντας την αίσθηση κοινότητας και αλληλεγγύης που είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη φροντίδας μεταξύ των ανθρώπων.

Το καπιταλιστικό σύστημα και οι κρατικοί μηχανισμοί  που υπηρετούν τα συμφέροντα των κυρίαρχων, συχνά αποθαρρύνουν, απορυθμίζουν και καταστέλλουν τη συλλογική δράση και την αλληλεγγύη, προωθώντας την υπακοή και την αδράνεια, την απάθεια και την ευθυνοφοβία. Αυτό περιορίζει τις ευκαιρίες για διαβούλευση, κοινή φροντίδα και αλληλοϋποστήριξη, καθιστώντας τους ανθρώπους απομονωμένους και ανίκανους.

Οδηγηθήκαμε σε αυτή την κατάσταση σταδιακά, η κατάρρευση των κοινωνικών συναρμόσεων έγινε μέσα στις δεκαετίες, η βία της απομόνωσης εξαπλώθηκε με έναν αδιόρατο τρόπο που αφαίρεσε σταδιακά την δυνατότητα από τις ανθρώπινες κοινότητες να κατανοήσουν τις αλλαγές και τους περιορισμούς που χτίζονταν ανάμεσα μας. Βρεθήκαμε να ζούμε απομονωμένοι και ευάλωτοι απέναντι στους εκμεταλλευτές μας, καθώς νέες γεωγραφίες της εξορίας μας ανακοινώνονταν και επιβάλλονταν με τα όπλα ως “κρατικοί φορείς”, “αναπτυξιακοί θεσμοί”, “αναγκαίες μεταρρυθμίσεις”, επιστημονικές γνωματεύσεις, νομολογίες και συνταγματικές αναθεωρήσεις.

Ο καπιταλισμός τείνει να μετατρέπει τις ανθρώπινες σχέσεις σε εμπορεύματα, όπου η αξία μετριέται με βάση την απόδοση και την παραγωγικότητα. Αυτό υπονομεύει την ανιδιοτελή φροντίδα και την αυθεντική ανθρώπινη σύνδεση.

Αναγνωρίζοντας αυτούς τους μηχανισμούς, μπορούμε να αγωνιστούμε προς την κατεύθυνση μιας κοινωνίας που δίνει προτεραιότητα στη φροντίδα, την αλληλεγγύη και την ανθρώπινη ευτυχία, υπερβαίνοντας τα όρια που επιβάλλει το καπιταλιστικό σύστημα. Με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο η μοναξιά εξαπλώθηκε και επιβλήθηκε από τόπο σε τόπο μέσα στις δεκαετίες, δεν περιμένουμε ότι οι αλλαγές που θέλουμε να δούμε θα εξαπλωθούν στις κοινωνίες μας από μέρα σε μέρα. Η ριζοσπαστική πολιτισμική μεταλλαγή είναι μια αργή και πολύπλοκη διαδικασία. Στιγμή με την στιγμή, με τον βασανιστικό τρόπο μιας αιώνιας κλεψύδρας θα πάρουμε πίσω τους κόσμους που μας αποστέρησαν.

Η φροντίδα δεν είναι μια κενή τελετουργία, ούτε έχει ως αποκλειστικό στόχο να εξασφαλίσει ένα συγκεκριμένο και μετρήσιμο αποτέλεσμα. Είναι ο τρόπος με τον οποίο το ένα πρόσωπο συνοδεύει το άλλο στις χαρές και τις λύπες της ζωής μέσα στους αιώνες, χωρίς όρους, χωρίς ανταμοιβή, χωρίς υπολογισμούς και ιδιοτέλεια. Είναι η μετατροπή μιας χειρονομίας, ενός λόγου, μιας πράξης – σε σχέση. Η φροντίδα είναι η ενσώματη υπενθύμιση ότι τίποτα ανθρώπινο δεν είναι μικρό ή ανάξιο σημασίας.

Ζούμε σε έναν κόσμο που πάσχει όχι από έλλειψη πληροφορίας, αλλά από υπερπροσφορά ελέγχου. Όλα είναι μετρήσιμα, προϋπολογισμένα, και πρέπει να αποδίδουν. Η απλή πράξη του να σταθείς δίπλα σε κάποιον, χωρίς ιδιοτέλεια και χωρίς προσδοκία ανταπόδοσης, μοιάζει πλέον ύποπτη. Οτιδήποτε δεν εξηγείται “ορθολογικά”, δεν αυξάνει την παραγωγικότητα ή δεν αποδίδει άμεσο και υλικό κέρδος αντιμετωπίζεται ως γελοίο και άχρηστο.

Θα ήταν όμως λάθος να θεωρήσουμε την κυριαρχία του καπιταλισμού ως απλά μια διαδικασία που επιβάλλεται κυβερνητικά στις κοινωνίες. Η διάλυση των κοινοτήτων δεν επιτυγχάνεται μόνο με στρατιωτικούς- αστυνομικούς όρους και με ειδικά νομοθετικά μέτρα. Απαιτείται η γαλούχηση μιας νοοτροπίας ιδιώτευσης και ναρκισσισμού που γίνεται δεύτερο δέρμα για το νεοφιλελεύθερο υποκείμενο. Όπως εξηγεί ο Anselm Jappe στο βιβλίο του Ο Ναρκισσισμός- Ψυχικό Θεμέλιο του Καπιταλισμού και κυρίως στα προλεγόμενα για το βιβλίο του The Self- Devouring Society- Capitalism, Narcissism and Self- Destruction:  ” … Ο ναρκισσισμός μπορεί να εννοηθεί ως η ψυχολογική μορφή που αντιστοιχεί στον μεταμοντέρνο καπιταλισμό, με τον ίδιο τρόπο με τον οποίον οι κλασικές νευρώσεις, που περιγράφονται από τον Freud, αντιστοιχούν στον κλασικό καπιταλισμό. Ωστόσο, ναρκισσισμός δεν σημαίνει απλά υπερβολική αυτοεκτίμηση. Όπως έδειξε ο Christopher Lasch, σημαίνει μια υπερβολική οπισθοδρόμηση σε μια μίξη αισθήματος ανικανότητας και παντοδυναμίας που χαρακτηρίζει πολύ την πρώιμη παιδική ηλικία. Η ανθρώπινη κουλτούρα είναι μια προσπάθεια συνεχής για να βοηθήσει το ανθρώπινο άτομο να ξεπεράσει αυτή την πρωτόγονη και νηπιακή μορφή. Ο ύστερος καπιταλισμός, αντιθέτως, διεγείρει μια οπισθοδρόμηση σε αυτούς τους πρωτόγονους μηχανισμούς, κυρίως μέσα από την καλλιέργεια της καταναλωτικής νοοτροπίας. Είναι για αυτόν τον λόγο που μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα πως τα μεταμοντέρνα άτομα πολύ συχνά είναι ακραία ανώριμα, και να εξηγήσουμε γιατί κάποια από αυτά γίνονται εύκολα λεία βίαιων συμπεριφορών, μέχρι να φτάνουν σε σημείο να πυροβολούν στα σχολεία και άλλα παρόμοια φαινόμενα. Σήμερα, η κοινωνία των εμπορευμάτων βασίζεται όχι τόσο στην καταπίεση της επιθυμίας (αν και αυτή η καταπίεση συνεχίζει να υπάρχει) όσο μάλλον στην δημιουργία της αίσθησης πως δεν υπάρχουν σύνορα και όρια. Η ψυχανάλυση είναι κυρίως χρήσιμη για να καταλάβουμε αυτόν τον παθολογικό χαρακτήρα της σύγχρονης κοινωνίας… μιας παράλογης κούρσας προς τα κάτω, καταστροφικής και αυτοκαταστροφικής….”

Πρέπει να έχουμε το θάρρος να κοιτάξουμε τον εαυτό μας στον καθρέφτη και να δούμε εκεί την σκληρότητα που επιδεικνύουμε απέναντι στους άλλους, την αδιαφορία μας σχετικά με όλα όσα συμβαίνουν πέρα από τον στενό, μικρό μας οικογενειακό, εργασιακό και φιλικό κύκλο, να παραδεχτούμε πως μετατραπήκαμε σε μηχανές επιβίωσης έτοιμες να πατήσουμε επί πτωμάτων με σκοπό να ανέλθουμε ψηλότερα από όλους τους άλλους σε αυτή την ιεραρχία με απομεινάρια μιας νεκρής και ασήμαντης ζωής. Αυτό το απέραντο τίποτα που αισθανόμαστε μέσα μας δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια βούληση χωρίς περιεχόμενο, μια καρδιά χωρίς κίνητρο.   

Όλο και περισσότεροι άνθρωποι, σε ολόκληρο τον κόσμο, μιλούν όλο και πιο συχνά για τον τρόμο που νιώθουν μπροστά στην εξάπλωση του φασισμού, τον απανθρωπισμό που εκδηλώνεται μέσα από τον πόλεμο και τη γενοκτονία, την κρίση της δημοκρατίας, την περιβαλλοντική καταστροφή και το τέλος του κόσμου.

Πρέπει να αγωνιστούμε για την αντιστροφή της προοπτικής. Πρέπει να γίνουμε καταφύγιο, να εξαπλώσουμε τη φροντίδα, να βιώσουμε τη συνύπαρξη – να δημιουργήσουμε κόσμους που βασίζονται όχι στον ανταγωνισμό, τον αποκλεισμό, τον πόλεμο, τον εθνικισμό και τον φασισμό αλλά στην αλληλεξάρτηση- και τις ζώσες συνθήκες της αλληλεγγύης.

Καθώς η φρίκη εξαπλώνεται στις διάφορες μορφές της, είναι πλέον ορατές οι συνδέσεις, τα σημεία που συναντιούνται οι φρίκες μας, οι ανάγκες μας, οι αγώνες και οι αγωνίες μας. Τώρα είναι φανερό για όλες, όλα, όλους μας, ότι οι διάσπαρτοι, αποσπασματικοί αγώνες μας ενώνονται από την κοινή, καθημερινή φρίκη μας απέναντι στο φασισμό που διαπερνά πλέον όλες τις πλευρές της ζωής μας και τη λύσσα μας να συνεχίσουμε να υπερασπιζόμαστε την ελευθερία, την ισότητα και τη δικαιοσύνη.

Ποιες είναι οι παθιασμένες επιθυμίες σου που σε κινητοποιούν;

Δεν χρειάζεσαι κανέναν να σου εξηγήσει ή να σε κινητοποιήσει. Μην επιτρέπεις καμία πρωτοπορία να κατασκευάσει μια κοινωνική μηχανική της επιθυμίας . Δεν θα επιτρέψουμε σε κανέναν να μας πει τι θέλουμε ή τι επιτρέπεται να επιθυμούμε.

Προτείνουμε μια Πολιτική του Ζώντος, πολιτική που επεκτείνει την ζωή, φροντίζει την ζωή και υπερασπίζεται ένα νέο, αναρχικό, αντιεξουσιαστικό τρόπο να ζούμε και να φανταζόμαστε τη ζωή.

Απέναντι στις φασιστικές εμμονές αντιτάσσουμε τις αντιφασιστικές επιθυμίες μας, αντιστεκόμαστε στην εμμονή του καπιταλιστικού φασισμού να στερεί από πολυπληθείς ευάλωτες κοινότητες τα δικαιώματα τους. Ολόκληρες κοινωνικές ομάδες απεκδύονται τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά τους, οι φτωχοί στερούνται την ιατροφαρμακευτική τους περίθαλψη, τα trans άτομα στερούνται τα νομικά τους δικαιώματα, οι μετανάστες φυλακίζονται σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, οι διασώστες ναυαγών προσφύγων εμποδίζονται από το κράτος στη θάλασσα και δικάζονται ως παράνομοι, όσοι διαδηλώνουν για δικαιοσύνη χτυπιούνται αλύπητα στους δρόμους από την αστυνομία και οι φοιτητές- ακτιβιστές ενάντια στον πόλεμο συλλαμβάνονται μέσα στα πανεπιστήμια.

Όλοι αυτοί είναι η εργατική τάξη του σήμερα. Η εργατική τάξη αποτελείται από υποκείμενα που χάνουν το δικαίωμα να υπάρχεις, να ζεις, να αναπνέεις, να ταξιδεύεις, να διαμαρτύρεσαι.

Απέναντι στην φρίκη του κόσμου πρέπει να αντιτάξουμε τα δικά μας αντιφασιστικά πάθη, τις αντιεξουσιαστικές συλλογικές επιθυμίες μας, μια Eξέγερση της Φροντίδας:

Ανοιχτή συμβίωση, πλήρης συμπερίληψη, αμοιβαιότητα και φροντίδα, ριζοσπαστική αλληλεξάρτηση- ριζοσπαστική συλλογική ελευθερία, Ισότητα όλων των έμβιων όντων.

Η ειρωνεία απέναντι στη φροντίδα είναι ειρωνεία απέναντι στη σχέση. Γιατί αυτό που προσφέρεται δεν είναι μια “λύση”, δεν είναι εξουσία, δεν είναι κέρδος, δεν είναι μηχανικά υπολογίσιμα αποτελέσματα – είναι συμμετοχή στην αδυναμία του άλλου. Σε μια εποχή που η κυρίαρχη ιδεολογία απαιτεί ισχυρές προσωπικότητες, αυτάρκεις επαγγελματίες, αυτορυθμιζόμενους μαθητές, νοικοκυρές που επενδύουν στα χρηματιστήρια- η ανοιχτή παραδοχή ότι κάποιος χρειάζεται μια αγκαλιά, μια ευχή, ένα βλέμμα κατανόησης, μοιάζει σχεδόν σκανδαλώδης.

Η φροντίδα είναι αντίσταση. Όχι συναισθηματική πολυτέλεια, αλλά κοινωνική και πολιτική πράξη. Σ’ έναν κόσμο που οργανώνεται γύρω από τον ανταγωνισμό, την απόδοση, το συμφέρον, κάθε πράξη αυθεντικής εγγύτητας υπονομεύει το αφήγημα της απομόνωσης. Θυμίζει ότι δεν είμαστε και δεν πρέπει να είμαστε μόνοι. Ότι το ψυχικό βάρος δεν είναι ατομικό φορτίο, αλλά συλλογική υπόθεση.

Η κοινωνία μας διαλύεται όχι μόνο επειδή “οι θεσμοί καταρρέουν”, αλλά επειδή οι άνθρωποι ξεχνάνε πώς να στέκονται δίπλα-δίπλα στηρίζοντας ο ένας τον άλλον. Ξεχνάνε πώς να δίνουν μια ευχή, μια συμβουλή, δεν γνωρίζουν πως να βοηθούν – ή ντρέπονται να δεχτούν τη βοήθεια αγνώστων ή την συμβουλή των φίλων. Με αυτό τον τρόπο η κοινότητα στερείται όλων των προαιώνιων ευθυνών της απέναντι στον άνθρωπο, η ανθρωπότητα γίνεται μια αφηρημένη ιδέα και το άτομο καταρρέει μέσα στην μοναξιά και την πίεση της ατομικής επιβίωσης. 

Οι προσωπικές υποθέσεις μας μένουν κρυφές. Παρότι αντιμετωπίζουμε τα ίδια προβλήματα, αυτά παραμένουν κρυφά, ένα ιδιωτικό πέπλο καλύπτει το κοινό μυστικό που δεν αποκαλύπτεται ποτέ γιατί όταν βρεθείς στην ανάγκη να το αποκαλύψεις ο άλλος θα σε θεωρήσει αποτυχημένο ή ψυχικά ασταθή. Και τελικά οι άνθρωποι χάνουν την ικανότητα να βλέπουν τον άλλον πέρα από την απόδοσή και τις επιδόσεις του, πέρα από το αποτέλεσμα των πράξεων, πέρα από την επιτυχία ή την αποτυχία στις εντολές της αγοράς και τους καθημερινούς εκβιασμούς της κυρίαρχης κουλτούρας.

Σε έναν κόσμο όπου οι νόμοι της αγοράς και τους εμπορεύματος έχουν μετατρέψει τη ζωή μας σε αρένα ανταγωνισμού, παραγωγικότητας και ατομικής ευθύνης, η πράξη της φροντίδας γίνεται μια ριζοσπαστική χειρονομία. Όταν κοιτάζουμε τον άλλο άνθρωπο όχι ως εργαλείο, ούτε ως απειλή, αλλά ως ύπαρξη ευάλωτη και πολύτιμη, τότε αντιστεκόμαστε ουσιαστικά στην αποξένωση που μας επιβάλλουν οι νόρμες, οι εντολές και οι επιταγές της κανονικότητας. Η φροντίδα, η ευχή, η θέληση για ισότητα και συμπερίληψη, η αγάπη και η αγκαλιά, η αληθινή παρουσία κοντά στον άλλον — χωρίς ανταλλάγματα, χωρίς υπολογισμούς, χωρίς συμβάσεις — είναι πράξεις αντίστασης στο κυρίαρχο αφήγημα του ατομισμού.

Ο νεοφιλελευθερισμός μας μαθαίνει να είμαστε αποδοτικοί και πειθαρχημένοι, αλλά όχι συμπονετικοί. Μας ενθαρρύνει να βλέπουμε τον εαυτό μας ως μικρές επιχειρήσεις που πρέπει να «επενδύουν», να «δικτυώνονται», να «αξιολογούνται», απορρίπτοντας κάθε τι που δεν αποδίδει μετρήσιμο κέρδος. Όμως η φροντίδα δεν μετριέται. Ούτε η ευτυχία. Ούτε η αλληλεγγύη, ούτε η αδελφοσύνη, τα περιπετειώδη συλλογικά σχέδια μιας κοινότητας ελεύθερων ανθρώπων, οι εξεγέρσεις των καταπιεσμένων, οι υποσχέσεις των ερωτευμένων. Είναι πράγματα άυλα, συλλογικά, προερχόμενα από την συνάντηση, την κοινότητα και από την αποδοχή της αδυναμίας ως μέρους της ανθρώπινης κατάστασης.

Οφείλουμε να αποδομήσουμε, να απαξιώσουμε και να επιτεθούμε ενάντια στις ατομοκεντρικές ιδέες περί Ελευθερίας — τις διάφορες ατομικιστικές εκφάνσεις της Ελευθερίας, όπως αυτές προβάλλονται από τους πλούσιους, τους φασίστες, τους ρατσιστές, τους υποκριτές υπερασπιστές της «τάξης», του «δικαιώματος στην περιουσία» και της «ατομικής ευθύνης».

Γιατί αυτή η Ελευθερία —που τελειώνει πάντα εκεί που αρχίζουν οι ανάγκες του άλλου— δεν είναι Ελευθερία· είναι προνόμιο. Είναι μια ψευδής υπόσχεση για ατομική αυτοδιάθεση που προϋποθέτει όμως καταπίεση, ταξική εκμετάλλευση και αποκλεισμούς για τους άλλους. Καθώς ανεβαίνεις βαθμίδες στην πυραμίδα καταλαβαίνεις ότι οι θέσεις λιγοστεύουν, το μίσος γίνεται η βασική τροφή, η αδυναμία και τα λάθη δεν συγχωρούνται.

Όπως έγραφε το 2007 ο Θανάσης Γιαλκετσής, με αφορμή την έκδοση στα Ελληνικά του βιβλίου του Πιοτρ Κροπότκιν “Ηθική” που είχε γραφτεί το 1897: “Ο κλασικός αναρχισμός υπερασπίζεται μαχητικά ένα ιδεώδες ελευθερίας που δεν συνεπάγεται την ελευθερία του ατόμου να κάνει ό,τι θέλει, αδιαφορώντας για το κοινωνικό σύνολο, αλλά προϋποθέτει μάλλον μιαν ελευθερία που ρυθμίζεται από την ηθικότητα, που αναγνωρίζει και τηρεί τις επιταγές μιας ηθικής της συνεργασίας, της αλληλοβοήθειας και της δικαιοσύνης. Στην “Ηθική” ο Κροπότκιν οραματίζεται μιαν ηθική πρόοδο του ανθρώπινου γένους, που θα γίνει δυνατή χάρη στην ανάπτυξη των φυσικών και κοινωνικών επιστημών. Πάνω σ’ αυτό το στέρεο θεμέλιο της αλληλοβοήθειας μπορεί να ανεγερθεί ολόκληρο το οικοδόμημα μιας νέας ηθικής του αλτρουισμού, της δικαιοσύνης και της ισοτιμίας, που θα έχει διαρρήξει οριστικά τους δεσμούς της με τη θεολογία και τη μεταφυσική”

Πώς μεταμορφώνεται ο διάχυτος φόβος και η αβεβαιότητα σε μίσος για τον αδύναμο, τον ξένο και τον διαφορετικό; Όταν ο άνθρωπος αποκόπτεται από κάθε άμεση, ενσώματη κοινότητα, κάθε συλλογική μορφή ζωής , όταν σου λένε πως η μοναδική σου αξία είναι η ατομική σου «επίδοση», όταν βομβαρδίζεσαι από την απαίτηση να είσαι πάντα «ικανός», «ανταγωνιστικός», όταν είσαι μόνο θεατής, πελάτης και ψηφοφόρος – τότε ο φόβος για τον δικό σου ενδεχόμενο αποκλεισμό στρέφεται προς τον άλλον. Δεν τον αγκαλιάζεις. Τον μισείς. Δεν ενδιαφέρεσαι- αδιαφορείς, αντιπαθείς, εχθρεύεσαι και μηχανεύεσαι κάθε είδους τρόπους να κάνεις τον άλλον υποχείριο και υποτακτικό σου.

Στον κόσμο της κυριαρχίας, εκεί όπου το άτομο λογίζεται ως μονάδα παραγωγής, κατανάλωσης και ανταγωνισμού, η αδυναμία θεωρείται ελάττωμα. Η διαφορά αντιμετωπίζεται ως απειλή. Και έτσι, το άτομο, αντί να εξεγερθεί ενάντια στην πηγή και το αίτιο του άγχους του —δηλαδή, το ίδιο το σύστημα της κοινωνικής και οικονομικής αδικίας— κατευθύνει το μίσος του προς τους πιο ευάλωτους, τους αδύναμους, τους ξένους, τους διαφορετικούς, όσους μπορεί να κυριαρχήσει εις βάρος τους. Αντί να στραφεί ενάντια στους ισχυρούς που ορίζουν τις συνθήκες της ζωής του, ξεσπά στους φτωχούς, στους μετανάστες, στους ανίσχυρους, τους αποκλίνοντες, στους μη «παραγωγικούς».

Όταν δεν υπάρχει πολιτική συνείδηση και συλλογική ενδυνάμωση, το δηλητήριο του φόβου γίνεται εργαλείο στα χέρια των εξουσιαστών. Μας πείθουν ότι ο εχθρός είναι ο διπλανός μας, όχι οι ανώτεροι μας. Μας κλέβουν την αλληλεγγύη και μας πουλάνε την κάλπικη ελευθερία της ιδιώτευσης. Αλλά δεν υπάρχει Ελευθερία χωρίς ισότητα. Δεν υπάρχει Ελευθερία χωρίς φροντίδα.

Καθώς ο πόλεμος θα εξαπλώνεται στις γειτονιές και στις καρδιές μας, καθώς οι γενοκτονίες και η φτώχια θα χάνουν σε φρίκη απ’ τη συνήθεια, και τα πυρηνικά σενάρια θα δικαιολογούν τους πακτωλούς εξοπλισμών, το μόνο που θα μας έχει μείνει θα είναι η ελάχιστη καλοσύνη που χρειάζεται για να συνεχίζουμε να αναπνέουμε και να χτυπά η καρδιά μας.

Γι’ αυτό η Εξέγερση της Φροντίδας είναι απαραίτητη, ένας τόπος για να ζούμε και να υπάρχουμε όπου ο άνθρωπος δεν είναι μονάδα, μηχανή παραγωγής κέρδους, ύπαρξη δέσμια στην απομόνωση, αλλά μέρος μιας ζωντανής κοινότητας ισότητας, ελευθερίας και αλληλοβοήθειας. Όπου η αδυναμία, η παιδικότητα και ο έρωτας, η γιορτή και η θλίψη, η φθορά, η ασθένεια, η γήρανση, το πένθος και ο θάνατος, κάθε μορφή ευαλωτότητας δεν είναι ντροπή, αλλά κοινός τόπος συνάντησης. Όπου η δύναμη δεν είναι κυριαρχία, αλλά ευθύνη και ικανότητα να προστατεύεις, να περιθάλπεις, να φροντίζεις, να ενδυναμώνεις, να βελτιώνεις, να δημιουργείς για χάρη όλων.

Η φροντίδα, η τρυφερότητα, η αλληλεγγύη —όταν γεννιούνται αυθεντικά, όχι ως φιλανθρωπία ή καθήκον, αλλά ως κοινή αντίσταση στην καταπίεση— γίνονται πράξεις επαναστατικές. Εκεί θεμελιώνεται μια άλλη ελευθερία: η ελευθερία του να ζούμε μαζί.

Χρειαζόμαστε την ικανότητα να εξηγήσουμε τους φόβους μας ο ένας στον άλλον, εδώ, τώρα, σε έναν κόσμο που βαδίζει προς μια άγνωστη και επίφοβη κατεύθυνση. Να μορφώσουμε όσους βασανίζονται από τα δηλητήρια που τους ταΐζει η κυριαρχία, να αποσαφηνίσουμε όσα μοιάζουν τρομακτικά, να κατανοήσουμε και να αποδεχτούμε την υπαρξιακή και χρωμοσωματική πολυπλοκότητα, να φροντίσουμε, να υπερασπιστούμε τους δημοσίους χώρους, τις καταλήψεις, τις κοινότητες αγώνα, να περιθάλψουμε τους φοβισμένους, τους κοινωνικά αποκλεισμένους, τους περιθωριακούς, τους ηλικιωμένους, τα παιδιά, τα τρανς και κουηρ υποκείμενα.

Να μοιραστούμε τη συλλογική χαρά, τη συμπεριληπτική κοινοτική ζωή, την αντιαυταρχικη, αντιεξουσιαστική ελευθερία. Να σταθούμε απέναντι στην κυριαρχία.

Η φαντασία μας θα εξαφανίσει τα φαντάσματα. Ο φασισμός θα ηττηθεί από τις ριζοσπαστικές μας κοινότητές, τις απελευθερωμένες συλλογικές μας υπάρξεις.

Τώρα πλέον, οι διαχωρισμένοι, μονοθεματικοί κοινωνικοί αγώνες που δώσαμε πεισματικά για 30-40 χρόνια, σε όλους τους τομείς της ζωής, έχουν ολοκληρώσει τον πρώτο τους κύκλο. Ο φεμινισμός, το queer βίωμα, ο αναρχοκομμουνισμός, οι εργατικοί αγώνες, η αυτονομία, ο μηδενισμός, η ριζοσπαστική οικολογία, η αντικουλτούρα- έρχεται πλέον η εποχή που ενώνονται στην συνείδηση των νέων ανθρώπων που αναζητούν σημεία σύγκλησης, αλληλεγγύης, συνάρθρωσης των αγώνων. Αυτή είναι η ελπίδα του κόσμου.

Μια ουμανιστική, αναρχική προσέγγιση στη ζωή δεν επιδιώκει την εξουσία πάνω στους άλλους αλλά την ελευθερία όλων μέσα από σχέσεις ισότητας και αμοιβαιότητας. Δεν ζητά λύσεις από θεσμούς που αναπαράγουν την ιεραρχία και την καταπίεση, αλλά οικοδομεί ελευθεριακούς συλλογικούς δεσμούς αμοιβαιότητας και φροντίδας μέσα στην καθημερινότητα. Μέσα από απλές χειρονομίες: μια λέξη ενθάρρυνσης, μια προσφορά βοήθειας, το φυσικό ανθρώπινο νοιάξιμο για τον πόνο του άλλου, μια ευχή, ένα σινιάλο κατανόησης — όχι ως μαγική σκέψη, αλλά ως αυθεντική ένδειξη παρουσίας.

Καθώς η αποξένωση και η αδιαφορία γίνονται κανονικότητα, η απόφαση να σταθούμε ο ένας δίπλα στον άλλον, να αναγνωρίσουμε το βάρος και την ομορφιά της κοινής μας ύπαρξης, είναι πράξη επαναστατική. Η αγάπη, η φροντίδα, η συλλογική εμπιστοσύνη είναι τα ερείπια μιας άλλης ζωής που ακόμα δεν ζήσαμε. Και είναι δική μας ευθύνη να τα ξανακτίσουμε, όχι με σιδερένια μηχανικά εργαλεία, αλλά με τα σώματα, τις πράξεις μας και την καρδιά μας.

Διότι η πραγματική αλλαγή δεν ξεκινά από νόμους και διατάγματα, αλλά από το βλέμμα που στρέφεται με τρυφερότητα προς τον άλλο. Από τη φωνή που λέει: «Είμαι εδώ, σε σκέφτομαι. Δεν είσαι μόνος, δεν είσαι μόνη, δεν είσαι μόνο σου». Και σε έναν κόσμο που διαφημίζει την ατομική ασυδοσία εις βάρος των άλλων, αυτό είναι επανάσταση.

Η φροντίδα δεν έχει στόχο να διορθώσει. Έχει στόχο να συντροφέψει. Να φανερώσει ότι ακόμα και για το πιο μικρό υπάρχει χώρος, ακόμα και το ασήμαντο έχει τεράστια σημασία. Ένα κόμπιασμα στο λαιμό, τα τρεμάμενα χέρια και το απλανές βλέμμα, ο φόβος και η θέληση, το πένθος, η θλίψη και τα δάκρια – υπάρχει χώρος για όσα δεν τολμήσαμε να πούμε.

Όταν παύουμε να ζητάμε και να προσφέρουμε φροντίδα, τότε κάτι πιο βαθύ από την πίστη ή την επιστήμη έχει χαθεί: η ικανότητά μας να ζούμε μαζί. Σε έναν κόσμο που προωθεί την αδιαφορία για τον άλλον ως δείγμα ωριμότητας και επιτυχίας, κάθε κίνηση φροντίδας και πηγαίου, ανιδιοτελούς ενδιαφέροντος είναι η πιο σιωπηλή μορφή εξέγερσης- μια εξέγερση της φροντίδας.

_____

ΤΑΣΟΣ ΣΑΓΡΗΣ

ΕΠΙΜΕΤΡΟ

Το κείμενο Η Εξέγερση της Φροντίδας είναι μια απόπειρα διατύπωσης μιας αναρχικής θεωρίας για την φροντίδα. Aποτέλεσε φυσική εξέλιξη των πολυετών συζητήσεων της συλλογικότητας Κενό Δίκτυο σχετικά με την αλληλοβοήθεια, την κοινωνική εξέγερση και την συλλογική αγάπη. Σημαντική έμπνευση για την τελική μορφή του προσέφερε η ομιλία του Judith Buttler τον Μάιο του 2025 στην Αθήνα. Για όσους/ όσες / όσα επιθυμούν μια περαιτέρω στοχαστική ενασχόληση με τα ζητήματα που τίθενται, παραθέτουμε κείμενα και βιβλία που αποτέλεσαν εναύσματα σκέψης και για εμάς. Σε κάθε περίπτωση το κείμενο μας, καλεί σε μια συνάντηση η οποία είναι διαρκής και συμβαίνει παντού, αρκεί να αποφασίσουμε πως δεν θέλουμε πλέον να ζούμε σαν μοναχικά παραγωγικά ρομπότ αλλά σαν ελεύθεροι άνθρωποι σε ελεύθερες κοινωνίες.   

Προτεινόμενες αναγνώσεις:

Piotr Kropotkin: “Αλληλοβοήθεια- Ένας παράγοντας της εξέλιξης “. Εκδόσεις Καστανιώτης, 2009 | “Ηθική”.  Εκδόσεις Ναυτίλος, 2007 |  “Η Αναρχική Ηθική”. Εκδόσεις Ελεύθερος Τύπος, 2000

Renaud Garcia: “Ο Πιοτρ Κροπότκιν και η Οικονομία της Αλληλοβοήθειας”. Εκδόσεις των Συναδέλφων, 2021

Anselm Jappe: “O ναρκισσισμός- Ψυχικό Θεμέλιο του Καπιταλισμού”- Εκδόσεις των Ξένων | “The Self- Devouring Society- Capitalism, Narcissism and Self- Destruction” – Common Notions, 2024

Judith Buttler: “Σημειώσεις για μια επιτελεστική θεωρία της συνάθροισης”- Εκδόσεις Angelus Novus |  “Απ-αλλωτρίωση- Η επιτελεστικότητα στο πολιτικό”-  Εκδόσεις Τόπος, 2016

Helleno Sana: “Ανθρωπομανία- Στην Υπεράσπιση του Ανθρώπινου”- Εκδόσεις Στάσει Εκπίπτοντες, 2014

Eva Illouz: “Το Τέλος του Έρωτα” Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου | “Ευτυχιοκρατία: Πώς η βιομηχανία της ευτυχίας κυβερνά της ζωή μας”. Εκδόσεις Πόλις, 2020 | “Γιατί Πληγώνει ο Έρωτας; Μια κοινωνιολογική ερμηνεία”. Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2019

Christopher Lasch: “The Culture of Narcissism”. W.W. Norton, 1979

“Γυναίκες της Αναρχίας- Κείμενα Αναρχικών Γυναικών του 19ου και 20ου Αιώνα”. Εκδόσεις Πανοπτικόν, 2016

bell hooks: “Όλα για την Αγάπη”. εκδόσεις Μεταίχμιο, 2024

The Care Collective: “Το Μανιφέστο της Φροντίδας- Η Πολιτική της Αλληλεξάρτησης”. Εκδόσεις Ροπή, 2022

Susan Sontag: “Παρατηρώντας τον πόνο των άλλων”. Εκδόσεις Scripta, 2003

Richard Sennet: “Η κουλτούρα του νέου καπιταλισμού”. Εκδόσεις Σαββάλας, 2008

Ailton Krenak: “H ζωή δεν είναι χρήσιμη”. Εκδόσεις Carnivora, 2024

Γιώργος Κολέμπας & Γιάννης Μπίλλας: “Για την Κοινότητα των Κοινοτήτων”, 2019 και “Ο ανθρωπόλογικος τύπος της αποανάπτυξης- τοπικοποίησης”, 2022. Εκδόσεις των Συναδέλφων

Scott Branson: “Practical Anarchism- A Guide for Daily Life”. Pluto Press, 2022

Mona Chollet:  “Εφευρίσκοντας τον Έρωτα Ξανά- Πως η Πατριαρχεία σαμποτάρει τις ετεροφυλοφιλικές σχέσεις”. Εκδόσεις Στερέωμα, 2023

Διαδικτυακά

Η Ιδιωτικοποίηση Του Άγχους- Mark Fisher

Ένα Μέλλον Χωρίς Μέλλον: Κατάθλιψη, Κοινωνικά Κινήματα, Πολιτική της Ψυχικής Υγείας- του Mikkel Krause Frantzen

Γιατί είμαστε όλοι τόσο αγχωμένοι- υπάκουοι και αδρανείς;- The Institute for Precarious Consciousness

Προσχέδιο Πολιτικού Προγράμματος των ΑΝΑΡΧΙΚΩΝ για μια ελεύθερη κοινωνία- Crimethinc

Δραπετεύοντας από το Κάστρο με τα Βαμπίρ – Mark Fisher

___________

O Τάσος Σαγρής είναι ιδρυτικό μέλος της συλλογικότητας Κενό Δίκτυο, θεατρικός σκηνοθέτης και ποιητής. Πιο πρόσφατη παράσταση του ήταν η “Μεταμόρφωση” του Franz Kafka. Βιβλία του κυκλοφορούν στα Ελληνικά από τις εκδόσεις Κενότητα, στα Αγγλικά από τις εκδόσεις AK Press και Crimethinc και στα Γερμανικά από τις εκδόσεις Laika.

The post Η Εξέγερση της Φροντίδας- Τάσος Σαγρής appeared first on Void Network.

Κάποιοι άνθρωποι να σταματούν για λίγο τη δουλειά τους, να σμίγουν μεταξύ τους και να οργανώνονται, για να διεκδικήσουν συνήθως πολύ βασικά πραγματάκια, όπως λιγότερες ώρες δουλειάς, λίγο καλύτερο φαγητό, λίγα περισσότερα λεφτά, λίγο μεγαλύτερο διάλειμμα για τουαλέτα και καφέ, λίγο καλύτερη μεταχείριση όταν πρόκειται να γεννήσουν και το κυριότερο το δικαίωμα να σμίγουν και να σταματούν τη δουλειά όποτε αυτοί κρίνουν, χωρίς τη συγκατάθεση του ηγεμόνα, του γαιοκτήμονα, του επισκόπου ή του τσιφλικά.

Από την άλλη πλευρά πάντοτε έρχονταν άνθρωποι ισχυροί, που καρπώνονταν τον ιδρώτα αυτών που δούλευαν, και με το πρόσχημα ότι διαταρασσόταν η “κανονική ροή” της ζωής, των υπολοίπων “κανονικών” ανθρώπων, είτε έσφαζαν τους εξεγερμένους, είτε τους κρεμούσαν, τους σταύρωναν, τους πυροβολούσαν, τους φυλάκιζαν, τους βασάνιζαν, προκειμένου να αποκαταστήσουν την “ομαλή ροή” των πραγμάτων στους κανονικούς της ρυθμούς.

Από τότε μέχρι σήμερα, από την εξέγερση του Τόμας Μύνστερ, στη γαλλική επανάσταση μέχρι και τη σφαγή των μεταλλωρύχων στην Σέριφο, ένα μόνο πράγμα έχει αλλάξει: η απεργία καθιερώθηκε μετά από τόνους αίματος ως δικαίωμα και οι ισχυροί αυτοί άνθρωποι δεν μπορούν πλέον απροκάλυπτα να σκοτώνουν ή να φυλακίζουν αυτούς που το ασκούν.

Οπότε αναγκάστηκαν να βρουν άλλους τρόπους για να περιορίσουν το δικαίωμα αυτό. Στηρίχθηκαν όπως και τότε, έτσι και τώρα, στην αδιαφορία των “κανονικών ανθρώπων”, αυτών που θέλουν “απλά να πάνε στη δουλειά τους” και με το πρόσχημα αυτό να στρέψουν τους “κανονικούς ανθρώπους” απέναντι σε αυτούς που ζητούν πέντε δέκα αυτονόητα πράγματα για να γίνει λίγο καλύτερη όχι μόνο η δική τους ζωή αλλά και η ζωή των “κανονικών” ανθρώπων.

Ο Μητσοτάκης σήμερα δεν είπε τίποτα περισσότερο από αυτό που πίστευε και πιστεύει η φάρα των ηγεμόνων, των φεουδαρχών, των επισκόπων, των βιομηχάνων όταν χαρακτήριζαν τους εξεγερμένους “ορδές από κλέφτες και δολοφόνους”. Ζήτησε να περιοριστεί ένα συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα, για χάρη των “κανονικών ανθρώπων”, με μοντέρνο περιτύλιγμα επειδή “αυτά αποτελούν παρελθόν”.

Μια ζωή όμως χωρίς απεργίες, χωρίς διεκδικήσεις και απολαύσεις, είναι μια ζωή βαρετή, μια ζωή νεκροταφείο, δηλαδή όπως ακριβώς την φαντάζονται ο Μητσοτάκης και όσοι τον στηρίζουν. Και αυτό είναι ένα γεγονός που υφίσταται σαν τους νόμους της φυσικής, αμετάβλητο στην διάρκεια του χρόνου, όσο και αν ελπίζουν κάποιοι να το υποτάξουν σε σχήματα παρόντος –  παρελθόντος, μοντέρνου ή παλιού.

Όσες φορές λοιπόν οι εξεγερμένοι απέτυχαν, δεν απέτυχαν από τους Μητσοτάκηδες αυτού του κόσμου, αλλά από την υπάκουη συμμόρφωση των “κανονικών ανθρώπων” και των διαμεσολαβητών τους.

Αλληλεγγύη και στήριξη σε κάθε απεργό, σε δρόμους, φυλακές και λιμάνια.

________________

Freidērikos Papazāf

The post Θέλουμε να ζήσουμε μια ζωή χωρίς ΑΠΕΡΓΙΕΣ; appeared first on Void Network.

Το επόμενο πρωί σκεφτόμουν το περιστατικό και κατάλαβα τί ήταν αυτό που βρήκα τόσο φρικτά διαταραγμένο κι έκλαψα περισσότερο από ότι έχω κλάψει εδώ και μήνες.
Οι άντρες αυτοι έμοιαζαν χαρούμενοι. Αφύσικα και αταίριαστα χαρούμενοι. Άρρωστα χαρούμενοι. Ήταν απολύτως φανερό ότι απολάμβαναν την εξουσία τους, γούσταραν να είναι 4 το πρωί και να είναι στους σκοτεινούς δρόμους με το δικαίωμα να λένε και να κάνουν ό,τι θέλουν. Καύλωναν με τους εαυτούς τους τόσο μα τόσο πολύ. Η “δύναμη” που ένιωθαν πως έχουν ήταν παραλίγο ικανή, αυτή και μόνο αυτή, να τους κάνει να χύσουν.

Έκλαψα πάλι, αυτή τη φορά στο δωμάτιό μου.
Ύστερα ίσιωσα και έστυψα το μικρό μου μυαλό. Αναρωτιόμουν τί πήγε στραβά, γιατί ένας άνθρωπος να έχει ανάγκη μια τέτοια συνθήκη για να είναι “χαρούμενος” όπως εκείνοι οι ΜΑΤατζήδες.

ΓΙΑΤΙ ΔΕΝ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΕΧΟΥΝ ΚΑΤΙ ΑΛΛΟ.
Γιατί δεν τους περιμένει κανείς σπίτι. Και όταν λέω κανείς δεν εννοώ απαραίτητα κυριολεκτικά κανείς. Εννοώ πως δεν τους περιμένει αγάπη στο σπίτι. Πραγματική αγάπη. Γιατί δεν ξέρουν ούτε πώς να την δώσουν, ούτε και πώς να την λάβουν. Αυτοί οι άντρες που με τρόμαξαν και που σήμερα το μεσημέρι τους είδα να τραμπουκίζουν έναν τοξικομανή δεν μπορούν να απολαύσουν το φεγγάρι, ένα βιβλίο, ένα όμορφο τραγούδι, ένα γλυκό φιλί, τον έρωτα γιατί δεν ξέρουν πώς να το κάνουν. Κανείς ποτέ δεν τους έμαθε, κανείς τριγύρω τους δεν ήξερε.

Είναι τόσο θλιβερό που μου γαμάει την καρδιά το ότι υπάρχουν άνθρωποι που αλήθεια -αλήθεια- αλήθεια δεν έχουν κάτι πιο ευχάριστο στη ζωή τους από το να τραμπουκίζουν τους πιο “αδύναμους”.
Λυπάμαι, πόσο λυπάμαι. Και ντρέπομαι που τόσες φορές στη ζωή μου πλήρωσα με θυμό τον θυμό γιατί φοβάμαι πως έβαλα κι εγώ με αυτόν τον τρόπο το χέρι μου στη δημιουργία ενός τέτοιου δυστυχισμένου ανθρώπου.

Δεν ξέρω τί σκατά να πω για τις καταλήψεις που ξηλώνονται, για τους ανθρώπους που εκδιώκονται, για το Βοξ, για τη βία και το ξύλο. μακάρι να είχα μια έξυπνη λύση για να μας λύσω τα χέρια. Θα έβγαινα τότε στο σύνταγμα και θα την ούρλιαζα μέχρι να ματώσει ο λαιμός μου. Στον λόγο μου. Το μόνο που κατάλαβα μετά από αυτές τις λίγες μου μέρες στην καινούρια αθήνα είναι πως δεν θέλω να απαντήσω ξανά στον πόνο με αδιαφορία και στον θυμό με θυμό.

Τί εννοω; Είδα μπροστά στα μάτια μου αυτό το καλοκαίρι έναν άντρα να παίρνει ένα εθισμένο παιδί υπό την προστασία του ενώ είχε πολύ πιο φαν πράγματα να κάνει. Βλέπω καθημερινά ανθρώπους να προσφέρουν φαγητό, σπίτι και τον χρόνο τους σε ανθρώπους που το χρειάζονται. Μακάρι να μπορούσα να υποσχεθώ πως θα αφιερώσω τη ζωή μου στους άλλους. Αποκλειστικά και ολοκληρωτικά. Δεν μπορώ γιατί θα είναι ψέμα. Θα προσπαθήσω όμως την επόμενη φορά που θα περάσω μπροστά από έναν μπάτσο να μην τον κοιτάξω με το βλέμμα που από τα δώδεκά μου έχω φυλαγμένο για αυτούς. Ένα βλέμμα που λέει “με αηδιάζεις και σε λυπάμαι σιχαμένη δυστυχία”. Θα προσπαθήσω να του δώσω ένα βλέμμα που θα λέει “πιστεύω ότι μπορείς να είσαι κάτι καλύτερο από αυτό”.

Δεν τρελάθηκα. λέω απλά το εξής:
Ας μην πάμε σε πόλεμο. Ναι, μπορούμε να τους κάψουμε, αλλά μπορούν να μας πυροβολήσουν. Δεν φοβάμαι. Εννοώ, ναι, προφανώς θέλω να ζήσω, αλλά δεν είναι αυτός ο λόγος που αποφασίζω να έχω αυτή τη στάση. Ας μη πάμε σε πόλεμο γιατί σε έναν πόλεμο δεν υπάρχει νικητής. Ας συνεχίσουμε να είμαστε Αλληλέγγυοι, ας συνεχίσουμε να βοηθάμε όσουν το έχουν ανάγκη, ας συνεχίσουμε να γελάμε πιο πολύ από αυτούς κι ας συνεχίσουμε να χύνουμε ξανά και ξανά όταν αυτοί αναρωτιούνται γιατί δεν τους σηκώνεται. Ας συνεχίσουμε και κάποια στιγμή όλοι θα δουν πως έτσι είναι κανείς ευτυχισμένος. Η Ευτυχία το έχει αυτό, είναι κάτι που φαίνεται και τραβάει τους ανθρώπους σαν να ήταν μύγες, ας συνεχίσουμε να παλεύουμε με τα δικά μας όπλα και όχι με τα δικά τους. Αυτό το βλέμμα μου στο οποίο αναφέρθηκα πριν είναι δικό τους όπλο και τους το δίνω πίσω. Τα δικά μας είναι αλλιώτικα, καλύτερα. Έχουμε τη μουσική, τα βιβλία, τη φύση, τη φιλία, τον έρωτα. Ας μείνουμε πιστοί σε αυτά. Το να μην απαντάς με χαστούκι στο χαστούκι δεν σημαίνει υποταγή.

Αγκαλιάζω τους πρόσφυγες, τους ναρκομανείς, ένα κορίτσι και με χαστουκίζεις;
Δεν θα σε χαστουκίσω. αλλά ΔΕΝ ΘΑ ΣΤΑΜΑΤΗΣΩ να αγκαλιάζω τους πρόσφυγες, τους ναρκομανείς κι ένα κορίτσι. Θα συνεχίσω να πέφτω πάνω στο μαχαίρι με χαμόγελο και δάκρυα μέχρι να μην αντέχω άλλο ή το μαχαίρι να αποσυρθεί, δηλαδή ο άνθρωπος απέναντί μου να δει ότι το να με χτυπά δεν θα του δώσει ποτέ χαρά και πληρότητα. Και θα αλλάξω στη ζωή μου ένα τέτοιο μαχαίρι και δύο και τρία και χίλια. ‘Εχω αλλάξει ήδη κάποια και είμαι περήφανη. Αλλά τα όπλα τους δεν θα τα αγγίξω.

Εμείς έχουμε τα δικά μας όπλα και είναι καλύτερα και δυνατότερα. Πάντα ήταν.

_____________

Ιωάννα Χλόη Βούλγαρη (23 χρονών- φοιτήτρια υποκριτικής)

The post Τα ΜΑΤ χυδαιολογούν προς μια κοπέλα στα ΕΞΑΡΧΕΙΑ και αυτή απαντά δημόσια appeared first on Void Network.

Αν υπάρχουν ευθύνες να αποδοθούν και, δυστυχώς, χυδαία πολιτικά παιχνίδια να παιχτούν από τα πολιτικά κόμματα, η προτεραιότητα των ανθρώπινων ζωών και περιουσιών δεν φαίνεται να τίθεται σε αμφιβολία από κανέναν. Η προτεραιότητα αυτή δεν τονίστηκε μόνο από τον πρωθυπουργό, αλλά εξ αρχής τέθηκε από τις Αρχές Πολιτικής Προστασίας στο επίκεντρο του επιχειρησιακού πλάνου. Στην τελική, ακόμα και αν ο Μητσοτάκης παίζει τα δικά του επικοινωνιακά και πολιτικά παιχνίδια, αυτό μπορεί να γίνει μόνο στον βαθμό που η σχετική παραδοχή έχει τον χαρακτήρα του προφανούς. Όσο όμως και αν φαίνεται διαισθητικά εύλογη, από θεωρητική σκοπιά, δηλαδή ως γενική αρχή με καθολική ισχύ, το αξίωμα ότι ανθρώπινη ζωή μετράει περισσότερο από τη ζωή ενός ζώου ή ενός δέντρου δεν είναι καθόλου αυτονόητο ούτε τεκμηριώνεται σε κριτήρια των οποίων η αντικειμενικότητα να είναι πρόδηλη. Σίγουρα, η απώλεια ανθρώπινων ζωών και περιουσιών προκαλεί περισσότερο πόνο σε ένα κοινωνικό σύνολο, αλλά αυτό επί της ουσίας φανερώνει τη συναισθηματική βάση της παραδοχής και μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι τα ζώα που καίγονται δεν νιώθουν το ίδιο.

Η απάντηση στην ερώτηση περί της αξίας ή σημασίας μίας ύπαρξης δεν μπορεί παρά να σχετίζεται με το πλαίσιο αναφοράς. Αν σημείο αναφοράς είναι η ισορροπία ενός οικοσυστήματος, το περιβάλλον ως ολότητα, ή ακόμα και η ανθρώπινη ευημερία από μακροπρόθεσμη οπτική, η καταστροφή χιλιάδων στρεμμάτων δάσους και άγριας ζωής είναι σαφώς σημαντικότερη από την καταστροφή κάποιων σπιτιών ή την απώλεια ορισμένων ζωών. Αλλά ακριβώς επειδή πρόκειται για συγκεκριμένες αξιολογήσεις τοπικού χαρακτήρα δεν μπορεί να προκύψει κάποια γενική ιεράρχηση περί της αξίας μίας ζωής. Ούτε μπορεί να εξαχθεί μία γενική ωφελιμιστική απάντηση, αφού η αρχή της ωφέλειας πάντα χάνει την ανεκτίμητη αξία του ανώφελου. Συνεπώς, δεν ισχυριζόμαστε ότι η Πολιτεία έπρεπε να δώσει αξιωματικά προτεραιότητα στην προστασία των δασικών εκτάσεων σε βάρος των ανθρώπινων ζωών. Δεν είμαστε καν αφελείς να πιστεύουμε ότι σε μία κοινωνία ιδιοκτητών θα μπορούσαν οι περιουσίες να έρθουν σε δεύτερο πλάνο σε σχέση με δέντρα και ζώα. Το πρόβλημα είναι ότι, πέρα πιθανώς από τους άμεσα πληγέντες, δεν υπάρχει κάποια κοινότητα που να μπορεί να βιώσει τη περιβαλλοντολογική καταστροφή που συντελέστηκε στο επίπεδο μίας τεράστιας συλλογικής τραγωδίας στην οποία μετέχει. Και για αυτό δεν παράγεται βούληση να μετασχηματιστεί μέσα από συλλογική δράση το κοινωνικό περιβάλλον που καθιστά δυνατές τέτοιες τεράστιες τραγωδίες.

Αυτό που παράγεται είναι αιτήματα και εκκλήσεις προς το κράτος να προστατεύσει και να αποζημιώσει. Στο ίδιο κράτος που ενώ δίνει χρήματα και αποζημιώσεις, κηρύσσει πιο αποτελεσματικά μέτρα δασοπροστασίας και κυνηγά χίμαιρες (εμπρηστές), έχει θέσει την ίδια στιγμή ως εθνικό στόχο τις καταστροφικές εξορύξεις υδρογονανθράκων σε ολόκληρη την επικράτεια των οποίων το οικολογικό αποτύπωμα θα είναι σίγουρα επιβαρυντικό και ενδεχομένως ολέθριο. Η στρατηγική απόφαση για τις εξορύξεις έχει προφανώς την ιστορικότητα της και γειώνεται σε μία σειρά οικονομικές και γεωπολιτικές συνθήκες που έχουν οδηγήσει το ελληνικό κράτος να συναντηθεί και να συμπράξει με ενεργειακούς κολοσσούς. Πέρα όμως από τους όποιους συγκυριακούς λόγους, υπάρχει η αντικειμενική ώθηση που παράγει ένα καπιταλιστικό σύστημα για την αξιοποίηση και εκμετάλλευση των φυσικών πόρων προς αναζήτηση κέρδους. Και ενώ η διαδικασία αυτή ωθεί το Κεφάλαιο να επεκταθεί σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης, αυτό που πάντα διαφεύγει ή αποβάλλεται είναι η ύπαρξη που δεν χωράει σε υπολογισμούς και ισοδυναμίες. Γι’ αυτό και δεν υπάρχει κατανόηση του πόνου των πραγμάτων, μόνο καθορισμός της παραγωγικότητας τους από τη σκοπιά της αφηρημένης αξίας.

Όσα κροκοδείλια δάκρυα και να χύνει το ελληνικό κράτος για τα καμένα δάση, η νομοθετική του δραστηριότητα είναι ζημιογόνα για το περιβάλλον. Αυτό προφανώς καθιστά αναγκαίες συλλογικές δράσεις που αντιστέκονται σε τέτοιες καταστρεπτικές πολιτικές αλλά και που προωθούν ουσιαστικές αλλαγές στην περιβαλλοντολογική πολιτική. Μακροπρόθεσμα όμως είναι αφελές να περιμένουμε από ένα καπιταλιστικό κράτος να γίνει «φιλικό προς το περιβάλλον». Μπροστά στο φάσμα της οικολογικής κρίσης που ήδη ζούμε, αυτό που χρειάζεται είναι ένας ριζικά διαφορετικός τρόπος συμβίωσης με τον φυσικό κόσμο. Άρα και ένας διαφορετικός τρόπος παραγωγής και κατανάλωσης. Άρα και διαφορετικές κοινωνικές σχέσεις, διότι σε τελική ανάλυση όσο αδιάφορο είναι το Κεφάλαιο για τον πόνο των πραγμάτων εξίσου αδιάφορο είναι και για τoν πόνo των ανθρώπων που δεν επιτυγχάνουν στις δικές του αξιολογήσεις.

Πρέπει να υπερασπιστούμε τον πόνο όλων των όντων που αφέθηκαν στην μοίρα τους από την αδιαφορία των ανθρώπων. Έτσι μόνο θα μπορούμε να υπερασπιστούμε τον πόνο των ανθρώπων που αφέθηκαν στην μοίρα τους από την καταστροφική νομοτέλεια του κέρδους.

Να καταστρέψουμε τον καπιταλισμό πριν καταστρέψει τον πλανήτη!

_________________________________

κείμενο:
Ελευθεριακή Συνέλευση Κενός Κύκλος / πολιτική διαδικασία της συλλογικότητας Κενό Δίκτυο / μέλος της Αναρχικής Ομοσπονδίας  

ΚΕΝΟ ΔΙΚΤΥΟ [Θεωρία, Ουτοπία, Συναίσθηση, Εφήμερες Τέχνες]  https://voidnetwork.gr

The post Ο ΠΟΝΟΣ ΤΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ- Κενό Δίκτυο appeared first on Void Network.

Η Δικαιοσύνη βρίσκεται στην καρδιά των ταξικών και κοινωνικών αγώνων αλλά και των νέων σχέσεων με τις οποίες πειραματιζόμαστε. Πέρα από μία κανονιστική έννοια, συνιστά ένα διαρκές αίτημα και μια ενεργό διαδικασία, ταυτόχρονα ροή σε διαρκή ένταση μέσα στην πορεία της χρονικότητας εντός της οποίας εμφανιζόμαστε ως δράστες της. Επικαλούμαστε την Δικαιοσύνη, την αμφισβητούμε, την αποζητούμε, εμφανίζεται στην καθημερινότητα μας ως ένα πλήθος μικρών και μεγάλων πρακτικών προβλημάτων. Και όμως μοιάζει να μας διαφεύγει, ακόμα και στο επίπεδο ενός κοινού ορισμού. Είναι κάθε θετικός ορισμός αδύνατος και αν ναι πως αποφεύγουμε τον αξιολογικό σχετικισμό που εξισώνει θύμα και θύτη, κυρίαρχο και καταπιεσμένο; Ειδικά σήμερα όπου οι κυρίαρχες μορφές δικαίου όλο και λιγότερο μπορούν να οριοθετήσουν τον κόσμο, ένας κριτικός στοχασμός πάνω στην έννοια και στα περιεχόμενα της, καθίσταται απαραίτητος. Συμβάλλοντας σε αυτήν την κατεύθυνση, ο παρών κύκλος ομιλιών θα επιχειρήσει να χαρτογραφήσει τα πολλαπλά πεδία και τους τρόπους που η δικαιοσύνη πραγματώνεται, αναδεικνύοντας την πολυπλοκότητα και τις απορίες που η έννοια φέρει αλλά συγχρόνως και το ριζοσπαστικό της πλεόνασμα.

Κύκλος Διαλέξεων
ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ – μέρος 2ον
Διώξεις και δίκαιο στη Σοβιετική Ενωση 1936-1939

Ομιλητής: Νίκος Παπαδάτος
Διδ. Ιστορίας του Πανεπιστημίου Γενεύης και επισκέπτης καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Λομονόσωφ

Παρουσίαση– συντονισμός:
Γιώργος Σωτηρόπουλος – διδ. Πολιτικής Φιλοσοφίας / Κενό Δίκτυο
Γιάννης Ραουζαίος – κριτικός κινηματογράφου / Κενό Δίκτυο

Πέμπτη 4 Ιουλίου 2019 —ώρα 20.30

Ταράτσα NOSOTROS / Ελεύθερος Κοινωνικός Χώρος
Θεμιστοκλέους 66- Εξάρχεια

διοργάνωση: ΚΕΝΟ ΔΙΚΤΥΟ https://voidnetwork.gr/

The post Κύκλος Διαλέξεων ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ: Σοβιετική Ένωση 1936-39 Πεμ.4/7 NOSOTROS Κενό Δίκτυο appeared first on Void Network.

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ΣΤΗΝ ΑΓΟΡΑ ΑΚΙΝΗΤΩΝ, ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΟ ΣΤΑ ΝΕΑ ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΑ ΗΘΗ

Συνεχίζω στις φιλόξενες σελίδες των Σύγχρονων Θεμάτων την εθνογραφική μου περιπλάνηση σε μια χώρα που αλλάζει με ταχείς ρυθμούς, σε κατευθύνσεις που δυσκολευόμαστε να παρακολουθήσουμε. Για άλλη μια φορά οδηγούμαι από προσωπικές εμπειρίες (άρα κάνω ενός είδους αυτο-ανθρωπολογία), τούτη τη φορά στο πεδίο της κατοικίας.[1] Επιμένω σε αυτό που αλλού ονόμασα «πολιτικά ενσύνειδη» εθνογραφία, πάντα εν θερμώ και σε εξομολογητικό τόνο! Καθώς καταλαμβάνω μια ορισμένη θέση μέσα στο «ερευνητικό» μου πεδίο, η οπτική μου γωνία είναι εξορισμού μερική. Γράφω από τη σκοπιά του εκτοπισμένου ενοικιαστή, ο οποίος, καθώς οι περιστάσεις τον έριξαν στην κυριολεξία στην «αγορά ακινήτων», αναζητά στέγη και εντέλει αναγκάζεται, στον βαθμό που μπορεί, να μετεξελιχθεί σε ιδιοκτήτη.[2] Ένα εθνογραφικό οδοιπορικό στη λεγόμενη «αγορά ακινήτων», μια επώδυνη περιπλάνηση στην Ελλάδα του υπαρκτού νεοφιλελευθερισμού, που είναι η πολυδιαφημιζόμενη νέα «κανονικότητα».

Στο «πεδίο»: Εκτοπισμένος στην αγορά ακινήτων

Όλα ξεκίνησαν από μια έγγραφη πρόσκληση για αύξηση του ενοικίου κατά 30%. Το διαμέρισμα στο οποίο μένω σε ανατολικό δήμο της Αθήνας για περισσότερα από 20 χρόνια ήταν η μόνη από τις τέσσερις κατοικίες του μικρού τριώροφου κτιρίου που εξακολουθούσε να ενοικιάζεται. Γρήγορα έγινε σαφές ότι η αύξηση ήταν μάλλον πρόφαση, αφού στη συνέχεια μου ζητήθηκε να αφήσω το σπίτι. Παρά τη μυστικοπάθεια γύρω από τα κίνητρα, κατάλαβα ότι ο ιδιοκτήτης σχεδίαζε να πουλήσει ολόκληρο το κτίριο, πιθανόν σε κάποιον ξένο επενδυτή. Έτσι κυριολεκτικά σύρθηκα στην αναζήτηση σπιτιού και βρέθηκα σε ένα πεδίο που ξεπερνούσε κατά πολύ την αντίληψη που είχα μέχρι τότε για την λεγόμενη «αγορά ακινήτων». Πρώτα διαπίστωσα, σχεδόν σοκαρίστηκα από την εξαφάνιση των ενοικιαστηρίων που είχε συντελεστεί στη διάρκεια του 2018. Τα πρώτα χρόνια της κρίσης, η Αθήνα ήταν γεμάτη από τα γνωστά κίτρινα ή ασπρο-κόκκινα έντυπα με την αναγραφή «ενοικιάζεται» που κοσμούσαν τον δημόσιο χώρο. Τώρα, η αναζήτηση μπορούσε να γίνει μόνο διαδικτυακά. Οι ψηφιακές πλατφόρμες είχαν καταλάβει τον χώρο. Επίσης, γρήγορα κατάλαβα ότι η αγορά ήταν σχεδόν κάτω από τον αποκλειστικό έλεγχο των μεσιτών, με εξαίρεση ίσως τα «καλά κομμάτια» που διαδίδονται στόμα με στόμα. Οι αγγελίες που διαχειρίζονται οι ίδιοι οι ιδιοκτήτες είναι ελάχιστες. Το σημαντικότερο, το τελευταίο διάστημα τα ενοίκια στις συνοικίες της πρώτης περιφέρειας εκτός κέντρου που με ενδιέφεραν είχαν δραματική αύξηση και σίγουρα βρίσκονταν σε πλήρη αναντιστοιχία με τον μισθό μου, μειωμένο κατά 40% στη διάρκεια της κρίσης.

Η πιο ορθολογική λύση σε αυτές τις περιπτώσεις είναι να αγοράσει κάποιος ένα σπίτι, εφόσον μπορεί. Αφού είχα την οικονομική ευχέρεια, προνόμιο που με διαφοροποιεί από πολλούς συμπολίτες μου, έβαλα στην άκρη τις όποιες αναστολές μου και ξεκίνησα την αναζήτηση διαμερίσματος προς αγορά. Έτσι, ξεκίνησε ένας μεγάλος κύκλος συχνά οδυνηρών, και σπανιότερα διασκεδαστικών, εκπλήξεων που επιτείνονταν από τη μεγάλη μου άγνοια γύρω από τα ακίνητα και την ιστορική μου απόσταση από τον λεγόμενο «κόσμο της αγοράς».[3]

Μεσίτες σε αγενή άμιλλα: Η κρίση της εμπιστοσύνης

Όπως ήταν επόμενο, τους πρώτους που συνάντησα ήταν οι μεσίτες. Θυμάμαι ακόμα το πολιτισμικό σοκ που έπαθα από την επικοινωνία με μεσίτη που εργαζόταν σε μια από τις μεγαλύτερες εταιρείες, η οποία διαθέτει γύρω στους 700 συνεργάτες. Το ραντεβού μας ήταν Κυριακή μεσημέρι σε σημείο αρκετά μακριά από το ακίνητο, αφού είχε πεισματικά αρνηθεί να συναντηθούμε στην είσοδο της σχετικής πολυκατοικίας. Ο συνομιλητής μου φαινόταν καλός επαγγελματίας, ευγενής και στην ηλικία μου. Μόλις χαιρετηθήκαμε, έβγαλε την έγγραφη φόρμα με την οποία διασφαλίζεται η προμήθειά του (2% συν ΦΠΑ) σε περίπτωση που προχωρήσει η αγορά, συμπλήρωσε τα στοιχεία μου και στη συνέχεια ζήτησε επίμονα κάποιο στοιχείο ταυτοποίησης. Η επιμονή του μου προκάλεσε έκπληξη, αφού είχαμε επικοινωνήσει στο τηλέφωνο, είχε το μέιλ μου και μπορούσε εύκολα να επιβεβαιώσει την επαγγελματική μου ιδιότητα. Καθώς δεν είχα κάτι τέτοιο μαζί μου, ξεκινήσαμε τη διαπραγμάτευση! Του εξήγησα ότι η επιμονή του με προσβάλλει, αφού υπαινίσσεται ότι μπορεί να ψεύδομαι, ότι αν δεν μετρά ο λόγος μου στο στοιχειώδες ζήτημα της ταυτότητας πώς θα μπορούσε να γίνει μια έντιμη συνεννόηση σε άλλες πτυχές της οικονομικής συναλλαγής; Ήμουν πραγματικά θυμωμένος από την παταγώδη έκφραση έλλειψης εμπιστοσύνης! Με τη σειρά του μου εξήγησε ότι ο ανταγωνισμός στο επάγγελμα είναι μεγάλος, ότι η άμιλλα για την αύξηση του ατομικού χαρτοφυλακίου ακινήτων δεν είναι ευγενής, ότι πάντα υπάρχει ο κίνδυνος να «πάρει το ακίνητο» κάποιος άλλος μεσίτης και ότι έτσι γίνεται η δουλειά. Ήταν αμετάπειστος. Η στάση του μου φάνηκε ακραία, αλλά μου προκάλεσε συγχρόνως τέτοια περιέργεια που συμμορφώθηκα. Αναγκάστηκα να πάρω ταξί, να πάω σπίτι και να επιστρέψω με την ταυτότητά μου. Αργότερα, βγαίνοντας από το διαμέρισμα, απολογητικά μου εξήγησε ότι το επάγγελμά του απειλείται πλέον από πολλούς αεριτζήδες που είδαν φως και μπήκαν, που δρουν χωρίς να τηρούν τους κανόνες, ευκαιριακά, εκμεταλλευόμενοι την άνοδο της αγοράς. Ο προβληματισμός των παλιών, σωστών επαγγελματιών για τους πολλούς που ευκαιριακά συνωστίζονται πλέον στον χώρο των ακινήτων είναι έντονος. Φαίνεται κι αυτοί να παρασύρονται στη δίνη ενός άναρχου ανταγωνισμού.

Το επόμενο διάστημα, η εικόνα αυτή επαναλήφθηκε με πολλές παραλλαγές, ωστόσο σπανίως τόσο ακραίες, με μεσίτες και μεσίτριες μικρών μεσιτικών γραφείων, παλαιότερων και καλύτερα οργανωμένων αλλά και νεότερων, με μεσίτες όλων των ηλικιών, κάποιοι εμφανώς συνταξιούχοι που συμπλήρωναν τη σύνταξή τους και άλλοι νεότεροι που είχαν τη μεσιτεία ως κύριο επάγγελμα. Συχνά, δεν μου ήταν σαφές αν ο μεσίτης ήταν και με το μέρος μου, μια θεωρητικά αδικαιολόγητη ασάφεια, αφού παίρνει την αμοιβή του και από τον αγοραστή. Με τη βοήθεια φίλων άρχισα να κατανοώ τα «μυστικά» του επαγγέλματος, που κυρίως εντοπίζονται σε ποικίλες στρατηγικές, για να μην πω τεχνάσματα, για την εξασφάλιση πελατών, τη διαπραγμάτευση της τιμής και φυσικά την επίτευξη της αγοραπωλησίας.

Μου έγινε φανερό ότι όχι μόνο κάποιοι μεσίτες συμπράττουν στις στρατηγικές υπερτιμολόγησης των ιδιοκτητών για να τους έχουν στο χαρτοφυλάκιό τους –και άρα συμμετέχουν ενεργά στην πληθωριστική άνοδο των τιμών–, αλλά και πλειοδοτούν, τάζοντας στους αγοραστές λαγούς με πετραχήλια. Επίσης, έγινε καθαρό ότι και η προμήθειά τους στη πράξη μπορεί να κυμαίνεται με τρόπους που είναι ασύμμετρα επωφελείς είτε για τη μια είτε για την άλλη πλευρά των συναλλασσόμενων. Κατά συνέπεια, άρχισε να ξεκαθαρίζει η αναγκαιότητα της αδιαφάνειας που επίσης συχνά συναντούσα. Ωστόσο, εξακολουθώ να θεωρώ ακατανόητη την ακραία μυστικοπάθεια: κάποιοι αρνούνται να δώσουν ακόμη και τις γενικές συντεταγμένες και δίνουν ραντεβού για να δεις το ακίνητο σε μεγάλη απόσταση ασφαλείας.

Αγορά σε σύγχυση: Χάος στο νέο ελληνικό Ελντοράντo[4]

Καθώς το οδοιπορικό μου στην αγορά ακινήτων συνέχιζε, οι απορίες μου αντί να λύνονται αυξάνονταν από τις συγχύσεις που συναντούσα. Έμοιαζε με χάος που δύσκολα μπορούσες να αποκρυπτογραφήσεις. Τιμές που ανεβοκατέβαιναν με εξωφρενικούς ρυθμούς, μπέρδεμα των ρόλων, ένας διαδικτυακός δαίδαλος, μια σύγχυση του ιδιωτικού και του δημόσιου.

Βασικός συντελεστής του χάους είναι οι ίδιοι οι ιδιοκτήτες. Σε μια από τις σπάνιες περιπτώσεις που κατάφερα να έρθω σε απευθείας επαφή με τον ιδιοκτήτη, δικηγόρο στο επάγγελμα, εντέλει για να δω το διαμέρισμα συνάντησα έναν φίλο του, που όλως τυχαίως ήταν ο ίδιος μεσίτης και πρόσφερε εξυπηρέτηση. Αφού είδα το ακίνητο, βγαίνοντας του εξήγησα με ειλικρίνεια ότι το διαμέρισμα ήταν ενδιαφέρον, σε επιθυμητή θέση, ωστόσο ήταν μικρότερο από ότι χρειαζόμουν και μου προκαλούσε απορία η εξωφρενική του τιμή στις 190.000. Ο συνομιλητής μου, χωρίς δεύτερη σκέψη, μου εξήγησε ότι αυτό ακριβώς είχε πει στον φίλο του το προηγούμενο βράδυ και εκείνος του είπε ότι το δίνει 150.000! Πάνω από 20% μείωση και χωρίς διαπραγμάτευση! Αργότερα κάποιος που γνωρίζει καλά την αγορά μου εξήγησε ότι αυτό ήταν μια ακούσια διαπραγμάτευση! Και ότι ενδεχομένως ο «φίλος» μπορεί ως οιονεί μεσιτεύων να έπαιρνε το ποσοστό του από τον ιδιοκτήτη. Περιττό να πω ότι αργότερα είδα το ίδιο ακίνητο να πωλείται από άλλο μεσίτη 20.000 λιγότερο από την αρχική τιμή. Ήταν προφανές ότι θα έπρεπε να είμαι σε εγρήγορση.

Σιγά σιγά άρχισα να εξοικειώνομαι με τη, συχνά προκλητική, «βουλιμία» ορισμένων ιδιοκτητών, οι οποίοι βλέποντας την αυξανόμενη ζήτηση και κάποιες υψηλές τιμές στις σχετικές σελίδες, ακούγοντας ακόμη και για πλειστηριασμούς ανάμεσα σε ενδιαφερόμενους αγοραστές, προσθέτουν και κάτι παραπάνω μήπως πιάσουν την καλή. Με αφετηρία το δόγμα «δικό μου είναι, ζητώ ό,τι τιμή θέλω» συμβάλλουν σε μια πληθωριστική πίεση και αυξάνουν τη σύγχυση γύρω από την «πραγματική» αξία των ακινήτων, η οποία συχνά ξεπερνά πλέον την «αντικειμενική». Αντιλαμβανόμουν τη συνθετότητα του ζητήματος, ιδιαίτερα το βαρύ άχθος του χρέους και της υπέρμετρης φορολογίας που κρύβεται πίσω από αυτές τις συμπεριφορές. Τα κίνητρα των συχνά υπερχρεωμένων μικρο-ιδιοκτητών είναι σαφή, και ως έναν βαθμό κατανοητά. Αισθανόμουν ότι αιωρούνται ανάμεσα στην ικανοποίηση μιας βασικής ανάγκης και το κυνήγι της ευκαιρίας. Από την μια πλευρά έχουν να αντιμετωπίσουν την υπερφορολόγηση και πιθανόν δυσεπλήρωτα χρέη. Αν ο ΕΝΦΙΑ και η υπερχρέωση είναι το πρόβλημα, και πράγματι για πολλούς είναι, τότε η πώληση στην ανερχόμενη αγορά ή η βραχυχρόνια μίσθωση μοιάζει να είναι η Λύση. Αν πουλήσουν σήμερα ένα ακίνητο δεν το «σκοτώνουν». Γι’ αυτό και σπεύδουν, συχνά μπερδεμένοι, βάζοντας στην άκρη επιφυλάξεις, να επωφεληθούν ερχόμενοι σε σύγκρουση ακόμη και με πάγιες πεποιθήσεις. Από την άλλη, αρκετοί ωθούνται από την ιστορικά εμπεδωμένη, ελληνική μικροαστική παράδοση της αρπαχτής. Στο σημαντικό επενδυτικό πεδίο που έχει υπάρξει ιστορικά η αγορά ακινήτων βλέπουν την ευκαιρία για εύκολο κέρδος. Τρέχουν λοιπόν να φτάσουν πρώτοι στο νέο Ελντοράντο! Όποιος προλάβει και ό,τι πιάσει! Μια νέα φούσκα διαφαίνεται στον ορίζοντα.

Ο πυρετός του Ελντοράντο είναι μεταδοτικός. Το πιο κάτω περιστατικό είναι χαρακτηριστικό: Στο τέλος μιας επίσκεψης σε κενό διαμέρισμα τρίτου ορόφου που πουλιόταν και βρίσκεται σε «καλή γειτονιά» του Κέντρου βγήκα για λίγο στη βεράντα να δω τον περιβάλλοντα χώρο, ενώ ο μεσίτης έκλεινε την άλλη μπαλκονόπορτα. Ξαφνικά, από το διαμέρισμα της απέναντι πολυκατοικίας πρόβαλε μια νεαρή γυναίκα με τις πυτζάμες και με ρώτησε αν είμαι μεσίτης. Ενδιαφερόταν να πουλήσει το διαμέρισμά της. Αμέσως τσίμπησα και ρώτησα λεπτομέρειες. Απάντησε ότι είναι γύρω στα 75 τετραγωνικά και με πολλά προσόντα. Πράγματι, είχε ηλιόλουστο μπαλκόνι και φαινόταν εξωτερικά σε καλή κατάσταση! Μάλλον δεν μου έκανε. Μόλις της εξήγησα ότι ο άλλος κύριος είναι ο μεσίτης, στράφηκε σε αυτόν και τον κάλεσε αμέσως πάνω να δει το σπίτι. Γιατί «έτσι είναι η σειρά». Ο αγώνας συνεχίζεται!

Σπίτια σε διαδικτυακές πλατφόρμες: Ένας διαδικτυακός δαίδαλος

Η σύγχυση αυξάνεται από τον διαδικτυακό δαίδαλο που είναι η αγορά ακινήτων. Στη διάρκεια της αναζήτησης στέγης απέκτησα εξάρτηση από το κύριο εργαλείο της προσπάθειάς μου, το διαδίκτυο. Οι ρυθμοί με τους οποίους ενημερωνόμουν από τους μεσίτες ήταν ιδιαίτερα αργοί. Έπρεπε να αυτενεργήσω. Έτσι, κάθε μέρα, συνήθως το βράδυ, περνούσα κάποιες ώρες ψάχνοντας. Ξεκινούσα από τις μεγάλες σελίδες –τη Χρυσή Ευκαιρία, τον Σπιτόγατο και το Σπίτι μου– και συνέχιζα με τις σελίδες των μεγάλων μεσιτικών γραφείων και των μεσιτών στις γειτονιές που με ενδιέφεραν. Συχνά, ήταν εξαιρετικά δύσκολο να βγάλω άκρη μέσα από αυτόν τον εσμό αγγελιών: πολλές αφορούσαν στο ίδιο ακίνητο που προβάλλονταν από διαφορετικούς μεσίτες (όμως με διαφορετικές φωτογραφίες η καθεμιά), άλλες δεν ανταποκρίνονταν στην πραγματικότητα, αφού το ακίνητο είχε βγει από την αγορά, συνήθως διότι είχε πωληθεί στο διάστημα που είχε μεσολαβήσει από την αρχική ανάρτηση, άλλες ξαναεμφανίζονταν μετά από καιρό στην ίδια ή σε άλλη σελίδα. Το χάσιμο χρόνου αυξάνονταν εφόσον η επαφή με τον μεσίτη περνούσε μέσα από τηλεφωνήτριες που δεν ήταν σε θέση να δώσουν βασικές πληροφορίες, π.χ. για τη θέση του ακινήτου, και σε πήγαιναν τραινάκι από πρόσωπο σε πρόσωπο μέχρι να καταλάβεις ότι λόγω της θέσης του το ακίνητο δεν ήταν το κατάλληλο . Ήταν προφανές ότι έπρεπε να οργανωθώ πολύ πιο συστηματικά ώστε τουλάχιστον να ελέγχω καλύτερα το τι είχα δει και πότε. Έφτιαξα τυποποιημένους πίνακες όπου καταχώρησα τα ακίνητα που αναζητούσα με βασικά κριτήρια τα τετραγωνικά μέτρα, την τιμή και την περιοχή, καθώς και λεπτομέρειες σχετικά με το ακίνητο και τις ενέργειες που είχα κάνει. Με αυτό το «ημερολόγιο κίνησης» μπορούσα να ελέγξω καλύτερα αν είχα προσεγγίσει ένα ακίνητο ή να θυμηθώ ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες που ενδεχομένως να με βοηθούσαν σε μια επόμενη κίνηση. Έτσι υπήρχε πρόοδος, αλλά η κούραση κούραση!

Η σύγχυση των ορίων: Το «νοικοκυριό θέαμα»

Μετά από κάποιο καιρό άρχισαν να μου γίνονται πιο σαφείς οι στρατηγικές πολλών ιδιοκτητών. Καθώς βλέπουν να ανεβαίνει δυναμικά η αγορά, όλο και περισσότεροι βγάζουν προς πώληση άδεια αλλά και κατοικημένα διαμερίσματα, και μάλιστα ενοικιασμένα, όχι μόνο με μίσθωση αορίστου χρόνου αλλά και με εν ισχύ μισθωτήρια που προστατεύουν τους ενοικιαστές. Μάλιστα, όπως κατάλαβα από κάποιες περιπτώσεις που προχώρησε η διαπραγμάτευση, τα ακίνητα συχνά συνοδεύονται από νομικές (π.χ. υποθήκη) ή άλλες εκκρεμότητες (π.χ. έλλειψη νομιμοποίησης αυθαιρεσιών), καθώς επίσης τα χαρακτηριστικά τους στη σχετική διαφημιστική ανάρτηση (π.χ. τετραγωνικά) είναι ανακριβή, ενώ απουσιάζουν σημαντικά πιστοποιητικά, άρα δεν είναι «ώριμα» για πώληση, κάτι που εξίσου συχνά φαίνεται να παραβλέπουν οι μεσίτες που τα αναλαμβάνουν. Οι βιαστικές αυτές πρακτικές μοιάζει να γίνονται ο κανόνας καθώς αυξάνονται οι Έλληνες αγοραστές που βγάζουν τα χρήματα από το στρώμα και τη θυρίδα για να επενδύσουν σε ένα ακίνητο. Έτσι, σε συνδυασμό με στρατηγικά τεχνάσματα, προσθέτουν πολύ στην πολυπλοκότητα της αναζήτησης, αφού εισάγουν άλλο ένα, πρακτικά ασαφές επίπεδο διαπραγμάτευσης, παράγουν κρίσιμες καθυστερήσεις και συχνά οδηγούν σε ακύρωση της δικαιοπραξίας. Έχουν, όμως, και άλλες συνέπειες.

Θυμάμαι έντονα ένα σχετικό περιστατικό. Είχα ραντεβού με τη μεσίτρια να μου δείξει δύο διαμερίσματα στην ίδια πολυκατοικία, σε ανατολικό δήμο της πόλης. Όταν έφθασα, είδα στην είσοδο πολλά άτομα. Σε λίγο κατάλαβα ότι εκτός από εμάς περίμεναν για να δουν τα διαμερίσματα άλλοι δύο μεσίτες που είχαν μαζί τους γύρω στα έξι άτομα. Αυτό το σύνολο των δέκα ατόμων κυριολεκτικά εισέβαλε στα διαμερίσματα. Στο πρώτο, η νεαρή ενοικιάστρια, τελείως απαθής, εγκαταστάθηκε στο κρεβάτι της και άρχισε να κοιτάζει το κινητό της καθώς μπαινόβγαιναν στο υπνοδωμάτιο οι απρόσκλητοι επισκέπτες. Ήταν εντυπωσιακό. Έμοιαζε μέρος του ντεκόρ του υπό πώληση ακινήτου. Η ψύχραιμη αδιαφορία της ενέτεινε τη δυσφορία μου γι’ αυτό που συνέβαινε. Ένιωσα εξαιρετικά άβολα. Στο δεύτερο διαμέρισμα τα πράγματα δυσκόλεψαν ακόμη περισσότερο, όταν ένας εκ των υποψηφίων αγοραστών επιχείρησε να φωτογραφήσει με το κινητό του κάποια λεπτομέρεια του χώρου. Η πολύ έντονη αντίδραση του νεαρού ενοικιαστή, που μας υπενθύμισε τα δικαιώματά του, έδειχνε ότι αντιμετώπιζε με άλλο πνεύμα την εισβολή στον ιδιωτικό του χώρο. Σε κάθε περίπτωση, η «επίσκεψη» των υποψήφιων αγοραστών περιείχε τη βία της ηδονοβλεψίας: βλέπεις κάτι όχι μόνο χωρίς καμιά ενσυναίσθηση προς τον άλλον, αλλά και με (αρπακτική) διάθεση να του το πάρεις. Αυτή είναι μια ίσως ακραία όψη ενός γενικότερου φαινομένου των καιρών μας, της διάχυσης των ορίων ιδιωτικού και δημόσιου που στην αγορά ακινήτων ξεκινά από τη διαδικτυακή έκθεση του εσωτερικού, ιδιωτικού χώρου κατοικημένων διαμερισμάτων στο δημόσιο βλέμμα και εκτείνεται μέχρι την εισβολή άγνωστων ανθρώπων στον ιδιωτικό χώρο.

Βέβαια, υπήρχαν και άλλα διαμερίσματα πού είτε ήταν άδεια είτε κατοικούνταν από τους ιδιοκτήτες. Η επίσκεψη στα κενά διαμερίσματα είναι πιο απλή και λειτουργική διαδικασία, χωρίς περιπλοκές αφού δεν μεσολαβείται από την ανθρώπινη επαφή. Η εμπειρία της επίσκεψης των σπιτιών–«νοικοκυριών», όταν γινόταν από εμένα και τον μεσίτη, ήταν μια άλλη, πολύ διαφορετική υπόθεση, αφού έπαιρνε πιο «ανθρώπινη» μορφή. Εδώ η επίσκεψη συνοδεύονταν από την επικοινωνία και την παραγωγή της κοινωνικότητας, συνήθως με ηλικιωμένους ιδιοκτήτες, συχνά αμήχανους με αυτό που συνέβαινε, με την πρόκληση να πουλήσουν το σπίτι τους. Ήταν η επίσκεψη σε ένα «νοικοκυριό», αυτή τη μεταφυσική, και γι’ αυτό τόσο ισχυρή, ενότητα ανθρώπων και πραγμάτων, στην οποία τα πράγματα, όπως τα έπιπλα, τα πατώματα, τα πλακάκια ή οι τοίχοι ενός σπιτιού φανερώνονται στον επισκέπτη ως ιδιότητες αυτών που το κατοικούν· εντέλει μια ηθική έκθεση, μια συνάντηση προσώπων. Κάτι ανάμεσα στην κανονική επίσκεψη, όπου πηγαίνεις προσκεκλημένος και στην εισβολή του απρόσκλητου δυνάμει αγοραστή που περιέγραψα παραπάνω. Μέχρι και γνωστούς γνωστών και φίλων συνάντησα σε τέτοιες επισκέψεις! Για να μην πω για την αγαπητή συνάδελφο, με την οποία μοιραζόμαστε πολλούς κοινούς φίλους, που με έκπληξη αντίκρισα όταν με υποδέχτηκε ως υποψήφιο αγοραστή στην πόρτα του διαμερίσματός της. Αυτό και αν ήταν επίσκεψη! Σε κάθε περίπτωση, η αναζήτηση εξελίχθηκε σε μια εσωτερική περιπλάνηση στον οικιακό κόσμο των Αθηναίων μικροαστών και μεσοαστών.

Στο αρχείο της ελληνικής κατοικίας: Παλιές και νέες αισθητικές

Στη σύγχρονη ψηφιακή πραγματικότητα, όπως έχει ήδη γίνει σαφές, η περιπλάνηση δεν ξεκινά από το «πεδίο» αλλά από το «αρχείο». Διότι αυτό είναι οι διαδικτυακές πλατφόρμες εύρεσης κατοικίας: ένα πραγματικά τεράστιο αρχείο της ελληνικής κατοικίας, όπως διαμορφώθηκε στην πράξη τα τελευταία 60 χρόνια. Μέσα από τις εκατοντάδες χιλιάδες αναρτήσεις[5] ξεχειλίζει στη δημόσια σφαίρα η αισθητική του μικροαστικού διαμερίσματος. Κάθε βράδυ κατακλυζόμουν από τις εκατοντάδες φωτογραφίες των διαμερισμάτων με τους μικρούς χώρους και τους στενούς διαδρόμους, τα μικρά παράθυρα που διώχνουν το φως, τις σκοτεινές κουζίνες, το κιτς της διακόσμησης, τα μικρά μπαλκόνια στους ακάλυπτους. Αυτό που κατεξοχήν πληγώνει είναι τα πλακάκια στα μικροαστικά μπάνια! Αισθανόμουν ότι υποχρεώνομαι να δω αυτό που ως κάτοικος αυτής της πόλης είχα επιμελώς τοποθετήσει στο πίσω μέρος του μυαλού μου: την αβάσταχτα κακή αισθητική του εσωτερικού και τη γκρίζα ομοιομορφία του εξωτερικού κόσμου της αντιπαροχής.

Σε αυτόν τον καμβά αναδεικνύεται το παλιό διαμέρισμα που ανακαινίζεται από δραστήριους επενδυτές, σύμφωνα με την νέα αισθητική του Αirbnb, την αισθητική τύπου IKEA, συνήθως ψυχρή, άχρωμη αλλά και λειτουργική, μια αισθητική που όλο και περισσότερο αποτυπώνεται στις πρόχειρες ανακαινίσεις ολόκληρων πολυκατοικιών που διατίθενται για βραχυχρόνια μίσθωση.

Ο Κινέζος φίλος: Ιστορίες για αγρίους

Ήθελα δεν ήθελα, ως υποψήφιος αγοραστής που ψάχνει σπίτι σε περιοχές της Αθήνας, οι οποίες υφίστανται, κάποιες έστω έμμεσα, τις συνέπειες της τουριστικής ανάπτυξης και του υπερτουρισμού, άρχισα να νιώθω τα χνώτα του μεγάλου ανταγωνιστή. Ήταν ηλίου φαεινότερο ότι η έκρηξη της ζήτησης κατοικιών, από το 2018 και ύστερα, ήταν το συνθετικό αποτέλεσμα της χρυσής βίζας και της ανόδου της βραχυχρόνιας μίσθωσης που επέφερε η μεγάλη αύξηση του τουρισμού στην πρωτεύουσα. Και ότι αυτή η συνθήκη έλκυε το «ξένο κεφάλαιο». Απέναντί μου είχα όχι τόσο ομοίους μου, Έλληνες εργαζόμενους που ψάχνουν σπίτι για να μείνουν, αλλά ξένους, Κινέζους, Ρώσους, Τούρκους ή Ισραηλινούς, μικρούς και μεγάλους, επενδυτές που διακινούν «ζεστό χρήμα» και πιεστικά διεκδικούν ακίνητα. Αυτοί, ως οι κορυφαίοι «παίκτες» της αγοράς, βρίσκονταν στο πίσω μέρος του φαινομένου που με βασάνιζε. Όσο περισσότερο ευαισθητοποιούμουν στο ζήτημα, τόσο περισσότερο αναγνώριζα τα ίχνη του «Κινέζου φίλου». Οι έγκυρες ιστορίες από φίλους που γνωρίζουν τον χώρο πλήθαιναν: Για τον Κινέζο εκπρόσωπο επενδυτή, με τη «σακούλα τα μετρητά», που βγάζει τα μάτσα με Ευρώ για να δώσει χωρίς καμιά προεργασία καπάρο και να υπογράψει συμφωνητικό. Για τον άλλον που αγοράζει με απόλυτη αδιαφορία ένα ακίνητο, σχεδόν σαν να θέλει να ξεφορτωθεί το χρήμα που διαθέτει. Και βέβαια να μη ξεχάσω τον μυθικό κύριο Τσανγκ, που σύμφωνα με το ρεπορτάζ έχει ήδη 700 διαμερίσματα στην Αθήνα!

Ταυτόχρονα οι πληροφορητές μου με διαβεβαίωναν ότι οι Κινέζοι επενδυτές δεν πετάνε πλέον τα χρήματά τους. Κάνουν προσεκτική έρευνα αγοράς μέσα από τους εντόπιους συνεργάτες τους και έχουν αναπροσαρμόσει την στρατηγική τους: αντί για ένα ακίνητο αξίας πάνω από 250.000 ευρώ, προτιμούν δύο ή τρία μικρότερα της ίδιας συνολικής αξίας που θα τα εκμεταλλεύονται με βραχυχρόνια μίσθωση. Και όπως έμαθα πρόσφατα από μεσίτη, που ο προηγούμενος πελάτης του, υποψήφιος αγοραστής του διαμερίσματος που επισκεφθήκαμε, ήταν Κινέζος, τα προτιμούν να είναι ανακαινισμένα, του κουτιού. Πάλι καλά!

Κρίση στέγης: Εκτοπισμένοι όλης της πόλης ενωθείτε!

Η άλλη όψη του Ελντοράντο της αγοράς ακινήτων είναι η κρίση στέγης. Είναι προφανές. Ως εκτοπισμένος ενοικιαστής άρχισα να ανακαλύπτω ομοιοπαθούντες. Ομολογουμένως με έκπληξη διαπίστωσα ότι είμαστε πολλοί. Ένα αξιοσημείωτο ποσοστό στον κύκλο των φίλων και συναδέλφων είχε ανάλογες εμπειρίες. Η πεθερά και ο αδελφός αγαπητού φίλου αναγκάστηκαν να μετακομίσουν σε νέα διαμερίσματα την προηγούμενη χρονιά. Το ίδιο συνέβη με δύο καλούς συναδέλφους. Άλλοι φίλοι αναγκάστηκαν να βάλουν το σπίτι τους σε βραχυχρόνια μίσθωση και στη συνέχεια, μετά τη θέσπιση του φορολογικού μητρώου, να το αποσύρουν. Οι ιστορίες για εκπαιδευτικούς σε τουριστικές περιοχές που δεν βρίσκουν στέγη πολλαπλασιάζονται. Οι ειδήσεις για τους «αστέγους του Airbnb» αυξάνονται με γρήγορους ρυθμούς. Το ίδιο και οι μελέτες για τις επιπτώσεις της «οικονομίας διαμοιρασμού». Καθώς άρχισα να παρακολουθώ το σχετικό ρεπορτάζ, που προφανώς συναρτάται και με πολιτικές και επιχειρηματικές στρατηγικές, μου έκανε αίσθηση η ανημποριά των ηλικιωμένων που μαρτυρούσαν τις νέες διαστάσεις της συνεχιζόμενης υποβάθμισης της ζωής τους, η απουσία κινητοποιήσεων, με ελάχιστες εξαιρέσεις, και, ακόμη περισσότερο, η έλλειψη δυναμικών πολιτικών παρεμβάσεων. Η παράδοση στις μνημονιακές πολιτικές που επέτρεπαν την εξάπλωση του φαινομένου έμοιαζε πλήρης.

Ξένος στην πόλη μου

Καθώς περνούσε ο χρόνος και αναγκαστικά διεύρυνα όλο και περισσότερο τα κριτήρια της αναζήτησης, γινόταν φανερό ότι είχα μπροστά μου την πρόκληση μιας σημαντικής αλλαγής. Μετά από πολλά χρόνια θα έπρεπε ενδεχομένως να αλλάξω γειτονιά, να εγκαταλείψω τις οικείες διαδρομές και τις κοινωνικότητες που τις συνοδεύουν και να προσαρμοστώ σε ένα νέο περιβάλλον, μια αναγκαστική εσωτερική μετανάστευση στην ίδια μου την πόλη. Όντας μια ζωή στο νοίκι, είχα και στο παρελθόν αναγκαστεί να μετακομίσω. Ωστόσο, παλιότερα και παρά το γεγονός ότι ήμουν οικονομικά πολύ ασθενέστερος, είχα καταφέρει να διατηρήσω κάποιες σταθερές, όπως για παράδειγμα να μείνω στην ίδια συνοικία. Τώρα αυτό έμοιαζε πολύ δύσκολο. Ακόμη πιο κρίσιμο ήταν το ερώτημα αν θα μπορούσα να διατηρήσω το, έτσι κι αλλιώς λιτό, επίπεδο ζωής και τις λεπτές ισορροπίες που με κόπο χτίζονται μέσα στον χρόνο γύρω από σταθερά γεωγραφικά σημεία αναφοράς. Για το δέος της μετακόμισης δυσκολεύομαι να πω οτιδήποτε!

Παράλληλα συνειδητοποιούσα την εξαιρετικά έκκεντρη θέση την οποία καταλάμβανα στην αγορά ακινήτων, που όλο και περισσότερο έμοιαζε με λάκκο των λεόντων. Δεν με απασχολούσε μόνον η αναντιστοιχία των δικών μου ενδιαφερόντων στην αξιακή ιεραρχία της αγοράς, η μικρή σχέση που είχε το φωτεινό και ήσυχο διαμέρισμα που έψαχνα, με τον ικανό αριθμό τοίχων για να βάλω τις πολλές βιβλιοθήκες και την άνετη βεράντα για να ακουμπήσω τις γλάστρες μου, με το τζάκι, το μπάρμπεκιου, το τσακούζι και το γκαράζ που «πρόσφεραν» κάποιοι φιλότιμοι μεσίτες για να με δελεάσουν. Με προβλημάτιζε ακόμη περισσότερο η δυσκολία να πείσω τους συνομιλητές μου ότι δεν ήμουν «παίκτης», Κινέζος επενδυτής μεταμφιεσμένος σε Έλληνα, όπως συχνά τους έλεγα αστειευόμενος, αλλά απλά ένας εκτοπισμένος ενοικιαστής σε αναζήτηση στέγης. Το σημαντικότερο, ενώ έψαχνα να βρω ένα σπίτι να μείνω, με αξιοπρέπεια, σε λογική τιμή, που να αντιστοιχεί στα οικονομικά, και κυρίως μισθολογικά, δεδομένα της χώρας στην οποία ζω, χωρίς να θέλω να εκμεταλλευθώ τη δυσπραγία των συμπολιτών μου, είχα βρεθεί, στην κυριολεξία είχα πέσει σε μια αρένα αδιαφανούς, επιθετικού ανταγωνισμού ανάμεσα σε κυνηγούς ευκαιριών, σε ένα γυμναστήριο τακτικισμού και τεχνασμάτων, σε ένα χομπσιανό κόσμο αντάξιο της θεατρικής φαντασίας του Ντέιβιντ Μάμετ.

Καθώς σωρεύονταν οι εντυπώσεις και άρχισα να τις εντάσσω σε ένα ευρύτερο πλαίσιο σχετικών προβληματισμών, γινόταν σαφές ότι αυτό που βίωνα ξεπερνούσε κατά πολύ τον ορίζοντα της προσωπικής εμπειρίας. Όλοι αυτοί, όλοι εμείς, φαινόμασταν να χορεύουμε τον σκοπό μιας νέας, εισαγόμενης (;) μουσικής, της μουσικής που λέγεται Αγορά, με τρόπους σύμμικτους, που μπέρδευαν τις παλιές με νέες, ανερχόμενες συνήθειες. Όλοι μας ασκούμαστε στην άναρχη εμπορευματοποίηση του σπιτιού, στη διάχυση των ορίων ιδιωτικού και δημόσιου, στη διαδικτυακή γνώση και κοινωνικότητα, στα τεχνάσματα που υπαγορεύει η μεγιστοποίηση του οφέλους. Και όλα αυτά, στο όνομα του προκλητικού υβριδίου που είναι η ατελής σύνθεση της ανάγκης για επιβίωση με την ευκαιρία του κέρδους.

Είναι ξεκάθαρο: αυτό στο οποίο είχα βρεθεί όλον τον καιρό της αναζήτησης στέγης, η λεγόμενη «αγορά ακινήτων», δεν είναι παρά ένα εκπαιδευτήριο στον υπαρκτό νεοφιλελευθερισμό.[6]

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ

ΒΙΑΙΟΙ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΣΤΟ ΟΝΟΜΑ ΤΟΥ ΔΙΑΜΟΙΡΑΣΜΟΥ

Η αγορά ακινήτων σε έξαψη, η στέγη σε κρίση: ιδού ένα από τα κορυφαία «παράδοξα» των καιρών μας που αξίζει περισσότερη σκέψη. Οι διαδικασίες διαφοροποίησης που περιέγραψα παραπάνω στενά συναρτώνται με αυτό που ονομάζεται «οικονομία διαμοιρασμού». Πρόκειται για ένα προκλητικό οξύμωρο: η παραγωγή νέου τύπου ανισοτήτων στην εξισωτική συσκευασία του μοιράσματος, συνδυασμός καθόλου πρωτότυπος και πάντα ερεθιστικός στο γνωστικό επίπεδο.

Για να το θέσω διαφορετικά, αυτό που συμβαίνει με τις βραχυχρόνιες μισθώσεις και τη χρυσή βίζα στην αγορά στέγης αστικών περιοχών που βιώνουν άμεσα ή έμμεσα τον υπερτουρισμό είναι ένα κοινωνικά αντιφατικό και πολιτικά σύνθετο ζήτημα. Αφορά σε διαφορετικές κατηγορίες ανθρώπων –εργαζόμενους και συνταξιούχους, μικρούς ιδιοκτήτες αλλά και μεσαίους και μεγάλους, Έλληνες και ξένους, επενδυτές–, εμπλέκει συγκρουόμενες κατηγορίες συμφερόντων, όπως είναι οι ξενοδόχοι καθώς και όσοι πλήττονται από την κρίση στέγης, από την μια πλευρά, και οι επωφελούμενοι με ποικίλους τρόπους, άμεσα ή έμμεσα, από την «οικονομία διαμοιρασμού» της στέγης, από την άλλη· και το σημαντικότερο: περιλαμβάνει εκδοχές της βραχυχρόνιας μίσθωσης με ριζικά διαφορετικά χαρακτηριστικά και συνέπειες. Διότι άλλο πράγμα είναι η αυθεντική «οικιακή» εκδοχή του Airbnb, του Airbnb της συγκατοίκησης του ιδιοκτήτη με τον «φιλοξενούμενο», που σήμερα στην Αθήνα αποτελεί ένα ασήμαντο ποσοστό του συνόλου, αφού είναι πολιτισμικά σχεδόν αδιανόητο, άλλο είναι το μικρό και μεσαίο (επιχειρηματικό) Airbnb, που δεν συνοδεύεται από συγκατοίκηση και συχνά εμπλέκει το δεύτερο σπίτι της οικογένειας, και, τέλος, άλλο είναι το ανερχόμενο μεγάλο επιχειρηματικό Airbnb που ισοδυναμεί με μαϊμού ξενοδοχείο και αποτελεί παράγοντα μεγάλων ανισοτήτων.[7] Ένα είναι βέβαιο. Η βραχυχρόνια μίσθωση ακινήτων, στον βαθμό που σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες παράγει κρίση στέγης, αποτελεί κορυφαίο κοινωνικό ζήτημα.

Ξεκινώντας από την εμπειρία μου θα ήθελα να υπογραμμίσω ότι το ζήτημα του «διαμοιρασμού στέγης» πηγαίνει πολύ βαθύτερα. Γι αυτό, και παρά τους κινδύνους δαιμονοποίησης των βραχυχρόνιων μισθώσεων, αξίζει να επιμείνουμε στην κριτική του κατανόηση. Σε αυτήν την κατεύθυνση στη συνέχεια θα ήθελα, πρώτον, να διακρίνω κάποιες πλευρές του ζητήματος που πρέπει να προσέξουμε περισσότερο και, δεύτερον, να επιχειρήσω την τοποθέτηση του «διαμοιρασμού στέγης» σε ένα ευρύτερο πλαίσιο.

Αν ήταν να ξεχωρίσω κάποια χαρακτηριστικά σημεία γενικότερης σημασίας από αυτήν την εμπειρία θα στεκόμουν στην μεγάλη ένταση και την ταχύτητα εξάπλωσης του φαινομένου, στις ιεραρχικές διαστρωματώσεις που παράγονται ανάμεσα στις διαφορετικές κατηγορίες υποκειμένων που εμπλέκονται σε αυτό, και, τέλος, στη βία που διακινείται στο διαστρωματωμένο πεδίο της «αγοράς ακινήτων» χαρακτηρίζοντας έτσι τον μετασχηματισμό που συμβαίνει όχι μόνο στον αστεακό χώρο αλλά και συνολικότερα στις σχέσεις και τις νοοτροπίες.

Μια βίαιη διαδικασία

Κινητήρια δύναμη του φαινομένου που περιγράφω είναι η μεγάλη άνοδος των επενδύσεων σε ακίνητα σε πόλεις που γνωρίζουν μεγάλη τουριστική ανάπτυξη. Αυτή οφείλεται σε έναν συνδυασμό παραγόντων: στην εσωτερική υποτίμηση των αξιών, άρα και των ακινήτων, στη δημιουργία κινήτρων σε ξένους για επένδυση στη στέγη με τη θεσμοθέτηση της «χρυσής βίζας» και, το σημαντικότερο, στη ραγδαία, θα λέγαμε εκρηκτική, ανάπτυξη του Airbnb ως εναλλακτικού μοντέλου τουρισμού που αποκρίνεται στην αύξηση της ζήτησης. Η ίδια δυναμική λειτουργεί και ως ευκαιρία επανόρθωσης της ζημιάς που υπέστησαν από την κρίση οι χρεωμένοι μικρο-ιδιοκτήτες και αναπλήρωσης του χαμένου χρόνου με την επιστροφή στην «κανονικότητα». Σε αυτές τις συνθήκες, ο Κινέζος αγοραστής, η επιτομή του ξένου επενδυτή, μοιάζει να λειτουργεί ως εσωτερικός πολλαπλασιαστής. Καθώς εισβάλλει με ένταση στην αγορά ακινήτων αλλάζει ριζικά τα δεδομένα: πολλαπλασιάζει τις ταχύτητες, τις συναλλαγές, τις αξίες.

Ιδιαίτερα ο αδηφάγος επενδυτής προκαλεί τα καταπιεσμένα ανακλαστικά του Έλληνα μικρο-ιδιοκτήτη, χρεωμένου ή μη, τον παρασύρει σε ένα σπιράλ συναλλαγών το οποίο ο ενδιάμεσος μεσίτης, που ζει και αυτός με τη σειρά του το δικό του όνειρο, ανεπιτυχώς προσπαθεί να οργανώσει, όταν και αν του δίνεται η δυνατότητα. Στη βάση αυτής της πυραμίδας βρίσκεται ο ενοικιαστής που, καθώς το φαινόμενο εξελίσσεται με ταχύτητα, κινδυνεύει να παγιδευτεί σε μια συνθήκη σύγχυσης και ανημποριάς και εντέλει να βρεθεί χωρίς στέγη. Δέχεται ποικίλες μορφές πίεσης (ακόμη και την απειλή άσκησης φυσικής βίας) από τον ιδιοκτήτη με αποκορύφωμα τη βία της έξωσης. Ο φάκελος με το εξώδικο που κολλήθηκε με σελοτέιπ από τον δικαστικό επιμελητή στην πόρτα του διαμερίσματός μου, ζητώντας μου να το εγκαταλείψω εντός λίγων βδομάδων, αποτελεί οδυνηρή υπενθύμιση της αγριότητας και της επισφάλειας που συνοδεύει τη θέση του ενοικιαστή.

Στις λίγες περιπτώσεις που μπορεί, ο ενοικιαστής επιχειρεί να μετεξελιχτεί σε ιδιοκτήτη. Ως αγοραστής βιώνει τη σύγχυση που διαπερνά την αγορά ακινήτων, συμμετέχει στην αναπαραγωγή των αντιφάσεων που χαρακτηρίζουν την αγορά ακινήτων ως κοινωνικό πεδίο, αλλά και αγωνιά να διατηρήσει ένα επίπεδο ζωής απέναντι σε ισχυρούς ανταγωνιστές που τον πιέζουν προς τα κάτω. Ταυτόχρονα γίνεται ο ίδιος ιμάντας μεταβίβασης της βίας, αφού άθελά του ανακυκλώνει την πίεση που δέχτηκε στους ενοικιαστές των σπιτιών που ενδιαφέρεται να αγοράσει. Αν ο ενοικιαστής δεν μπορεί να αγοράσει, κάτι που ισχύει στις περισσότερες περιπτώσεις, βρίσκεται μπροστά σε αδιέξοδο ή στη σοβαρή υποβάθμιση της ζωής του.

Η χρονικότητα της βουβής βίας

Στην αγορά ακινήτων, όπως και σε πολλές άλλες πρακτικές, ο χρόνος είναι πρωτεύον πεδίο αναμέτρησης των εμπλεκομένων μερών. Είναι σίγουρα ένα αντιφατικό πεδίο, αφού συχνά λειτουργεί διαφορετικά στη σχέση ιδιοκτήτη-ενοικιαστή από ό,τι στη σχέση ιδιοκτήτη-αγοραστή. Στην σχέση ιδιοκτήτη-ενοικιαστή, ο πρώτος επείγεται να απαλλαγεί από τον δεύτερο για να αξιοποιήσει διαφορετικά το ακίνητο. Γι’ αυτό και εδώ η βία παίρνει μια πρώτη μορφή πίεσης χρόνου. Στη σχέση ιδιοκτήτη-υποψήφιου αγοραστή ο χρόνος τρέχει υπέρ του ισχυρότερου από την πλευρά της προσφοράς και της ζήτησης. Στις σημερινές συνθήκες αυξημένης ζήτησης, η παράταση της διαπραγμάτευσης φαίνεται να λειτουργεί υπέρ του ιδιοκτήτη, ιδιαίτερα αν το ακίνητο δεν είναι άδειο, και εναντίον του αγοραστή που απλά ψάχνει σπίτι για να μείνει. Μια πρόσφατη εμπειρία μου είναι χαρακτηριστική. Αφού εκδήλωσα το μεγάλο μου ενδιαφέρον για ένα διαμέρισμα, πληροφορήθηκα από τον μεσίτη ότι στο διάστημα που είχε μεσολαβήσει από την τελευταία του επικοινωνία με τον ιδιοκτήτη η τιμή είχε ανέβει κατά 12%. Μετά ο ιδιοκτήτης, άνθρωπος της αγοράς, με έβαλε σε, μάλλον εικονικό, ανταγωνισμό με κάποιον άλλον ενδιαφερόμενο, για να καταλήξει ότι με προτιμά, αφού δεν ζητώ γκαράζ. Στη συνέχεια, όταν, όντως προβληματισμένος, ζήτησα την κάτοψη του ακινήτου, δυσανασχέτησε και πρόσθεσε τον ενοικιαστή (που είχε συμβόλαιο) και την απελευθέρωση του διαμερίσματος ως παράμετρο της διαπραγμάτευσης, εννοώντας ότι θα έπρεπε εγώ να χρεωθώ την σχετική αποζημίωση. Τέλος, όταν διέβλεψε ότι η τακτική αυτή κίνηση δεν θα αποδώσει, με ενημέρωσε ότι ανανέωσε το συμβόλαιο με τον ενοικιαστή γι’ άλλον ένα χρόνο. Αν ήθελα μπορούσα να περιμένω, μου είπε ευγενικά. Έτσι γίνεται η δουλειά!

Για να το θέσω διαφορετικά: σε αυτές τις συνθήκες, η βία οργανώνεται γύρω από τη διαχείριση του χρόνου. Εντέλει, τον ρυθμό καθορίζουν οι ξένοι μεγαλο-επενδυτές, που αγοράζουν επιθετικά δημιουργώντας υψηλές προσδοκίες σε μικρο-ιδιοκτήτες και υποψήφιους πωλητές, ακολουθούν οι μικρότεροι επενδυτές, μετά αυτοί που θέλουν απλά να αγοράσουν σπίτι για να μείνουν και, τέλος, οι απελπισμένοι ενοικιαστές που ψάχνουν για στέγη. Πρόκειται για έναν άνισο αγώνα δρόμου, όπου οι ασθενέστεροι υφίστανται τη μεγαλύτερη πίεση, ιδιαίτερα στον βαθμό που τη διακινούν μεταξύ τους.

Η βία αυτή, στον βαθμό που αφορά την κατοικία και την οικιακότητα, φτάνει σε βάθος. Πρόκειται για μεγάλη, βαθιά, βίαιη διαταραχή στα «οντολογικά» θεμέλια της ελληνικής κοινωνίας, στο ίδιο το «νοικοκυριό». Μιλάμε για την εμπορευματοποίηση της οικιακότητας, για την επαπειλούμενη άλωση του «νοικοκυριού» από την Αγορά. Το «νοικοκυριό», η ισχυρότερη κανονιστική βάση του κοινωνικού βίου, πεδίο παραγωγής της διαγενεακής, συγγενειακής αλληλεγγυότητας και του κοινωνικού προσώπου αλλά και άσκησης της κυριαρχίας, κορυφαίο σύμβολο ευταξίας και αυτονομίας, καταφύγιο και ύστατο μέσο επιβίωσης, έρχεται αντιμέτωπο με την Αγορά. Καλείται να μεταμορφωθεί για να απαντήσει στην πρόκληση του ψηφιακού καπιταλισμού.[8] Αυτή και αν είναι πολιτισμική τομή! Είναι εξίσου μεγάλη ανατροπή των κατεστημένων τρόπων, της «παράδοσης», όσο είναι και η απάρνηση της κληρονομιάς, του κληρονομικού σπιτιού ή κτήματος, λόγω χρεών, πρακτική που βίαια διαρρηγνύει την ενότητα της συγγενειακής ομάδας και διακόπτει την αναπαραγωγή του κοινωνικού προσώπου.[9]

Έτσι, τώρα, στην εποχή της «κανονικότητας», η βία εσωτερικεύεται, αφού παύει να ασκείται από τα έξω ως «μνημονιακός» καταναγκασμός, αλλά διακινείται και αναπαράγεται από τα μέσα, από τα ίδια τα θύματα της κρίσης, από τους καθημαγμένους «νοικοκυραίους» που την ασκούν στο πλαίσιο των διαφορετικών θέσεων που καταλαμβάνουν στην ανερχόμενη αγορά. Αυτή η βία εγκαθίσταται στο εσωτερικό της «κουρασμένης» κοινωνίας για να συναντήσει πιο παραδοσιακές μορφές έμφυλης και οικογενειακής βίας, καθώς και άλλες, νεώτερες μορφές διαπολιτισμικής βίας. Μιλάμε για βουβή βία, για τον βίαιο εκ-καπιταλισμό της οικιακότητας, καθόλα νόμιμο από τη σκοπιά της Αγοράς· βία που βιώνεται μοναχικά, αφού σπάνια ρηματοποιείται, ενώ νομιμοποιείται από το υφιστάμενο νομικό πλαίσιο, το οποίο σαφώς συντάσσεται με τη μεριά της ιδιοκτησίας.

Όσο πιο κάτω βρίσκεσαι σε αυτήν την άτυπη και τόσο ουσιαστική ιεραρχία της οικονομικής δύναμης τόσο πιο εκτεθειμένος είσαι στη διακινούμενη βία. Οι άνεργοι, τα νεαρά ζευγάρια εργαζόμενων, οι συνταξιούχοι, οι εκπαιδευτικοί και άλλοι δημόσιοι υπάλληλοι που εργάζονται εκτός έδρας σε υπερτουριστικές περιφέρειες ξέρουν καλά για τι μιλώ, αφού το έχουν νοιώσει στο πετσί τους. Και αν κάποιοι μέσα από τις συνδικαλιστικές τους ενώσεις μπορούν κάπως να αντιδράσουν, η πλειονότητα παρακολουθεί ανήμπορη τον βίαιο μετασχηματισμό της ίδιας τους της ζωής.

«Εάλω η πόλις»: Ένας απρόβλεπτος, αντι-δημοκρατικός μετασχηματισμός του χώρου

Η χωρική διάσταση του φαινομένου είναι εξίσου σημαντική. Η βραχυχρόνια μίσθωση φαίνεται να ξεκινά από τις τουριστικές περιοχές των μεγάλων πόλεων, όπως η Αθήνα, η Θεσσαλονίκη, αλλά και τα Χανιά, το Ρέθυμνο και η Κέρκυρα, κυρίως αλλά όχι αποκλειστικά στο ιστορικό τους κέντρο, να αναπτύσσεται, ιδιαίτερα τα τελευταία δύο χρόνια, με όλο πιο ραγδαία ταχύτητα σε υποβαθμισμένες περιοχές του κέντρου και να επεκτείνεται σε περιφερειακούς δήμους, σε ζώνες αμιγούς κατοικίας. Χωρίς αμφιβολία το φαινόμενο του Airbnb είναι γεωγραφικά προσδιορισμένο, και σε αυτή τη βάση πρέπει να αξιολογηθεί. Οι ειδικοί μιλούν για «τσουνάμι». Εκτιμώ ότι η έκταση και η έντασή του είναι εξαιρετικά μεγάλες, σίγουρα πολύ μεγαλύτερες από αυτές που καταγράφουν κάποιες επίσημες εκθέσεις.[10]

Η πολυκατοικία, λίγες δεκάδες μέτρα από το σπίτι μου, που σε ελάχιστο χρόνο διαμορφώθηκε από Κινέζους και Κύπριους επενδυτές σε Airbnb, ή η άλλη πολυκατοικία στα ανατολικά όρια του Δήμου Αθηναίων που είχε την ίδια τύχη την ίδια περίοδο, και πολλές άλλες αντίστοιχες κινήσεις σε μη τουριστικές περιοχές επιβεβαιώνουν την παραπάνω εκτίμηση. Οι εξόριστοι του κέντρου μεταφέρουν την πίεση στις περιφέρειες όπου αναζητούν στέγη, αυξάνοντας σε δυσθεώρητα ύψη τα ενοίκια και, εντέλει, αν μπορούν, συμμετέχοντας ως περιθωριακοί «παίκτες» στην αγορά ακινήτων. Μέσα στον επενδυτικό πυρετό που έχει καταλάβει την αγορά ακινήτων, μεσίτες και ιδιοκτήτες μαζί, ο εργαζόμενος που αναζητά να αγοράσει στέγη με τις οικονομίες του αρχίζει να μοιάζει με επαίτη!

Η πόλη αλλάζει χωρίς σχεδιασμό, οι χρήσεις γης μπερδεύονται άναρχα, προκαλώντας συγκρούσεις. Με κίνδυνο να επαναλάβω κοινοτοπίες, διαπιστώνω ότι ολόκληρες περιοχές της Αθήνας μετατρέπονται σε έκθεμα, εγκαταλείπονται αναγκαστικά από τους κατοίκους τους και παραδίδονται στο αρπακτικό βλέμμα των καταδρομέων της αναψυχής. Το Airbnb παράγει τουριστικά γκέτο που εκ των πραγμάτων ακυρώνουν την προγραμματική αναφορά στον «τουρισμό της εμπειρίας». Διότι τι είδους εμπειρία είναι αυτή που αποκτά κανείς περιδιαβάζοντας γειτονιές μιας πόλης που έχουν μετατραπεί σε άδεια τουριστικά εκθετήρια, εγκαταλειμμένα από τους κατοίκους τους; Στο όνομα μιας στενής, οικονομίστικης αντίληψης της «ανάπτυξης», που προκρίνει την οικονομική μεγέθυνση ως την κύρια διέξοδο από την κρίση, στη νέα συσκευασία της δημοφιλούς «οικονομίας του διαμοιρασμού», ο υπερτουρισμός σαρώνει τα πάντα.

Διαμοιρασμός: Οξύμωρο του υπαρκτού νεοφιλελευθερισμού

Ο διαμοιρασμός ή μοίρασμα είναι μια γοητευτική έννοια. Παραπέμπει στη νομή, στην από κοινού χρήση, κυριολεκτική ή μεταφορική, αγαθών, ιδιοτήτων ή ουσιών, δηλαδή σε μια πρακτική που παράγει σχέσεις με ειδικό περιεχόμενο. Όπως όλες οι κοινωνικές πρακτικές, ο διαμοιρασμός είναι πολιτισμικά συγκροτημένος, δηλαδή διαθέτει συμβολικό νόημα που ποικίλλει από κοινωνία σε κοινωνία. Ωστόσο, πίσω από την ποικιλία των συμβολικών του συνδηλώσεων, στο επίπεδο των κινήτρων, συχνά βλέπουμε να λανθάνει ένας κοινός προσανατολισμός που παραπέμπει στην υπέρβαση της εγχρήματης ανταλλαγής. Γι αυτό ο διαμοιρασμός τοποθετείται από πολλούς απέναντι στην ιδιοτέλεια και, κυρίως, στο αγοραίο κέρδος.

Η πρακτική του διαμοιρασμού είναι ιδιαίτερα αναπτυγμένη σε προ-καπιταλιστικές κοινωνίες, όπως στους σύγχρονους τροφο-συλλεκτικούς πληθυσμούς της Αφρικής και της Ασίας, όπου συνδυάζεται με την κινητικότητα και την απουσία ατομικής ιδιοκτησίας. Γι’ αυτό από νωρίς απασχόλησε την κοινωνική ανθρωπολογία.[11] To εμβληματικό έργο του Marcel Mauss, Το δώρο,[12] και μια ολόκληρη παράδοση σκέψης που εμπνέεται από αυτό έχουν προσεγγίσει τον διαμοιρασμό ως ορισμένη μορφή γενικευμένης αμοιβαιότητας με ισχυρές εξισωτικές συνδηλώσεις, φέρνοντάς τον έτσι στο επίκεντρο σημαντικών συζητήσεων που συνεχίζονται μέχρι σήμερα. Παράλληλα, η μελέτη του Mauss έχει εμπνεύσει την αντι-καπιταλιστική φαντασία, η οποία στον διαμοιρασμό αναζητά μια άλλη πολιτισμική λογική οργάνωσης του «οικονομικού», στις κατευθύνσεις που διερευνούν, για παράδειγμα, ο Karl Polanyi στον Μεγάλο μετασχηματισμό, το κίνημα M.A.U.S.S. στη Γαλλία και όσοι στοχάζονται κριτικά γύρω από το ζήτημα της αξίας.[13]

Ο παραπάνω προβληματισμός σίγουρα τροφοδοτεί κάποιες σύγχρονες πολιτικές και κοινωνικές χρήσεις της έννοιας του διαμοιρασμού που παραπέμπουν στα λεγόμενα «κοινά», δηλαδή στη νομή δημόσιων αγαθών, καθώς και σε οικονομικές πρακτικές που επιχειρούν να υπερβούν τη λογική της καπιταλιστικής αγοράς.[14] Με την τελευταία αυτή κατηγορία φαίνεται να συγγενεύει ως έναν βαθμό και η «οικονομία διαμοιρασμού», η οποία γίνεται αντιληπτή ως η παραχώρηση από έναν καταναλωτή σε έναν άλλον προσωρινής πρόσβασης σε αδρανή φυσικά περιουσιακά στοιχεία του, πιθανώς με χρηματικό αντίτιμο. Σε ένα πιο επίσημο πλαίσιο, αυτό των πολιτικών της ΕΕ, η οικονομία διαμοιρασμού ορίζεται ως οικονομικό σύστημα που λειτουργεί αποκλειστικά μέσω διαδικτύου, χρησιμοποιείται από ιδιώτες χωρίς ή με αμοιβή και βασίζεται στην κοινή χρήση αγαθών που μπορεί να χρησιμοποιούνται μερικώς. Σε αυτό το πλαίσιο τοποθετείται και ο διαμοιρασμός της στέγης.

Όλα αυτά στη θεωρία. Στην πράξη όμως του μεγάλου αλλά και του μικρού επιχειρηματικού Airbnb, που κυριαρχεί απόλυτα, ο λεγόμενος «διαμοιρασμός στέγης» είναι ένας ευφημισμός, αφού δεν έχει καμιά σχέση με τις προγραμματικές συνδηλώσεις της «φιλοξενίας», του ήπιου «τουρισμού της εμπειρίας» ή της συνομιλίας των πολιτισμών. Στην πραγματικότητα, η έννοια λειτουργεί ιδεολογικά ως άλλοθι για αμιγώς καπιταλιστικές πρακτικές που παράγουν μεγάλες ανισότητες. Μιλάμε για την όψη ενός άγριου, αδηφάγου καπιταλισμού, του «καπιταλισμού της ψηφιακής πλατφόρμας»,[15] που στην περίπτωσή μας φαίνεται να δρα ανεξέλεγκτα με πολλαπλά αρνητικές επιπτώσεις στις ζωές των ανθρώπων. Δομικά, ισοδυναμεί με άναρχη ανάπτυξη. Κοινωνικά, λειτουργεί διαφοροποιητικά, παράγοντας ανισότητες, ανταγωνισμό και βία. Ηθικά, διαφθείρει τους ανθρώπους. Στην ευρύχωρη αγκαλιά του ύστερου καπιταλισμού της ψηφιακής πλατφόρμας, του ψηφιακού καπιταλισμού, αναπαράγεται ένα έκτρωμα. Πρόκειται για τον νεο-φιλελευθερισμό που συνεχίζει να μπολιάζει την ελληνική πραγματικότητα αποκτώντας ρίζες, για τον καθ’ ημάς «υπαρκτό νεοφιλελευθερισμό».

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Αναφέρομαι στα προηγούμενα άρθρα μου στα Σύγχρονα Θέματα: για την πολιτική κρίση («Διαταραχή κορυφής»), για την προσφυγική κρίση («Μια μεγάλη ανατροπή;») και για τις επιπτώσεις της ανθρωπιστικής διακυβέρνησης του προσφυγικού («Ασκήσεις συμβίωσης»). Θερμές ευχαριστίες στις Έφη Αβδελά , Βενετία Καντσά, Έφη Πλεξουσάκη, Κατερίνα Ροζάκου, Μαρίκα Ρόμπου Λεβίδη και Δήμητρα Σαμίου για τα σχόλια και τη στήριξη.

2. Για λόγους μεθοδολογικής ακρίβειας, δυο παρατηρήσεις: Πρώτον, το συγγραφικό υποκείμενο της εργασίας και ο ήρωας του οδοιπορικού δεν ταυτίζονται απόλυτα. Στην πραγματικότητα, ο ταξιδιώτης στην αγορά ακινήτων δεν είναι ένα αλλά δύο πρόσωπα, που μοιράζονται πολλά στη ζωή, περιλαμβανομένης και αυτής της περιπέτειας. Δεύτερον, η έννοια «σπίτι» από την πλευρά των συνοδοιπόρων αυτής της ιστορίας αναφέρεται σε περισσότερα του ενός ακίνητα, ένα εκ των οποίων βρέθηκε στο μάτι του κυκλώνα που λέγεται «διαμοιρασμός». Αυτά, και όχι μόνο για την ιστορία.

3. Η παρούσα «εργασία» βασίζεται σε επισκόπηση της σχετικής αρθρογραφίας, ελληνικής και ξένης, αλλά κυρίως εμπνέεται από την εμπειρία αναζήτησης στέγης. Στη διάρκεια της εθνογραφικής μου περιπλάνησης στην αγορά ακινήτων της Αθήνας ενδιαφέρθηκα για πολλές δεκάδες διαμερίσματα και επισκέφθηκα πάνω από 30 ακίνητα. Το σημαντικότερο, συνεργάστηκα με πολλές μεσίτριες και μεσίτες που μέσα από τις συνομιλίες μας μού άνοιξαν ένα παράθυρο σε αυτόν τον άγνωστο για μένα κόσμο. Θερμά τις και τους ευχαριστώ!

4. Μέσα στο τόσο ρευστό πεδίο που είναι η αγορά ακινήτων, η εικόνα που περιγράφω είναι αναπόφευκτα χωρο-χρονικά ορισμένη και ενδεχομένως συγκυριακή. Αυτό θα έλεγα ότι είναι ενδημικό χαρακτηριστικό της εθνογραφίας της «κρίσης».

5. Μόνον η σελίδα της Χρυσής Ευκαιρίας στις 26.2.2019, στο πεδίο «Property», είχε 531.819 αγγελίες.

6. Αφετηριακό σημείο για τη διαπραγμάτευση αυτού του κορυφαίου ζητήματος είναι η διαφοροποίηση, στο αναλυτικό επίπεδο, του «πρακτικού νεοφιλελευθερισμού» από τον «θεωρητικό νεοφιλελευθερισμό ». Βλ. το σχετικό αφιέρωμα του περιοδικού Social Anthropology (τεύχη 20 [2012] και 21 [2013]) στην «ιστορική ανθρωπολογία του υπαρκτού νεοφιλελευθερισμού» και, ιδιαίτερα, τις συμβολές των Johanna Bockman, Stephen Collier, Mathieu Higgers και Loic Wacquant.

7. Βλ. Δ. Μπαλαμπανίδης /Ε. Παπατζανή/Δ. Πέττας, «Η επέκταση του Airbnb στην Αθήνα: Επιπτώσεις για την κατοικία, θεσμικές ρυθμίσεις και εναλλακτικές», Γεωγραφίες, Νήσος, Αθήνα (υπό δημοσίευση).

8. Η σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές πόλεις που πάσχουν από υπερτουρισμό είναι ιδιαίτερα παραγωγική. Ενδεικτικά, βλ. Brigitte Borm, «Welcome home: An ethnography on the experiences of Airbnb hosts in commodifying their homes», στο Urte Undine Frömming /Steffen Köhn/ Samantha Fox /Mike Terry (επιμ.), Digital Environments: Ethnographic Perspectives across Global Online and Offline Spaces, transcript Verlag, 2017, σ. 39-52.

9. Για το σημαντικό αυτό ζήτημα ενδεικτικά, βλ. τις εθνογραφικές εργασίες της Θεοδώρας Βέττα και του David Knight.

10. Τα ποσοτικά στοιχεία που έχουμε προέρχονται είτε από την ίδια την Airbnb είτε βασίζονται σε κάποιες (είναι αλήθεια τις μεγαλύτερες) από τις πολλές σχετικές πλατφόρμες, άρα καλύπτουν ένα μέρος του φαινομένου. Επίσης δεν περιλαμβάνουν τα άτυπα δίκτυα πελατών που πολλοί μικρο-μεσαίοι στήνουν για να αποφύγουν τις μεγάλες διαδικτυακές πλατφόρμες.

11. Θανάσης Κουραβέλος (επιμ.), Κοινωνίες μοιράσματος: Οι σύγχρονοι απλοί τροφοσυλλέκτες, Κείμενα των Μάρσαλ Σάλινς, Νιούριτ Μπερντ – Ντέηβιντ, Άλαν Μπάρναρντ, Τζέημς Γούντμπερν, Κάρεν Έντικοτ, Τζωρτζ Σίλμπερμπαουερ, Τιμ Ίνγκολντ, Ρίτσαρντ Λη, μτφρ.: Θανάσης Κουραβέλος, Πολιτειακές Εκδόσεις, 2009.

12. Marcel Mauss, Το δώρο: Μορφές και λειτουργίες της ανταλλαγής, πρόλ. Σωτήρης Δημητρίου, μτφρ. Άννα Σταματοπούλου-Παραδέλλη, επιμ. Θεόδωρος Παραδέλλης, Καστανιώτης, 1979.

13. Βλ. Karl Polanyi, Ο μεγάλος μετασχηματισμός: Οι πολιτικές και κοινωνικές απαρχές του καιρού μας, μτφρ. Κώστας Γαγανάκης, επιμ. Βασίλης Τομανάς, Νησίδες, 2001. Επίσης βλ. David Graeber, Toward an Anthropological Theory of Value: The False Coin of our Own Dreams, Springer, 2001 και http://www.revuedumauss.com.fr/Pages/ABOUT.html.

14. Για τις διαφορές των «κοινών» και της «ομοτιμίας» ή «ομότιμης παραγωγής» από την «οικονομία διαμοιρασμού», βλ. Michel Bauwens/ Βασίλης Κωστάκης, «Η ομότιμη παραγωγή: μια νέα ευκαιρία», 15 Νοεμβρίου 2017, https://creativecommons.ellak.gr/2017/11/15/i-omotimi-paragogi-mia-nea-efkeria/.

15. Βλ. Nick Srnicek, Platform Capitalism, Polity, 2017.

Eυθύμιος Παπαταξιάρχης

Περιοδικό Σύγχρονα Θέματα- τχ. 143-144

Ο Ευθύμιος Παπαταξιάρχης διδάσκει Κοινωνική Ανθρωπολογία στο Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου.

The post Ο «ΔΙΑΜΟΙΡΑΣΜΟΣ» ΤΗΣ ΣΤΕΓΗΣ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ ΤΟΥ ΥΠΑΡΚΤΟΥ ΝΕΟΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΥ: Tο εθνογραφικό οδοιπορικό ενός εκτοπισμένου ενοικιαστή-Ευθύμιος Παπαταξιάρχης appeared first on Void Network.

“We believe we pretend to believe that we share in some pre-understanding. We act as if we have some common sense on what “religion” means in the languages we believe we know how to speak. We believe in the minimum trustworthiness of this word. […] Well nothing is less pre-assured that this factum, and the entire question of religion comes down perhaps in this lack of assurance”.

A similar point can be made about justice. When we talk about justice, we believe that we utter a word that can be translated and understood in different languages. Even more, we can be assured that our utterance will be understood to refer to something whose existence, absence or violation is or should be a matter of great concern. There are cultural and ideological traditions that value freedom over equality, or freedom and equality over authority and hierarchy (or vice versa), and so on. However, it is hard to find social formations and political systems that do not aspire to some form and notion of justice. This can be arguably seen to provide empirical support for John Rawls’ famous thesis in his Theory of Justice that justice is to social systems what truth is to systems of thought, that is, their “primary virtue”.

And yet, to return to Derrida, nothing is less certain than that when the word justice is uttered, we know what is being talked about. As Raymon Geuss has pointed out in Philosophy and Real Politics, “it is striking how unclear this concept is in ordinary language and to what extent conceptions of justice differ from one context to another and in different human societies at different times”. In theoretical terms, this is “the problem of justice”: the existence of a notion that is highly valued across cultures, but whose content and form is open to many contested and conflicting articulations.

Confronted with this quandary, the path usually followed in the relevant theoretical field, the main-stream of theories of justice, is to argue in favor of a specific conception of justice over against other rival ones. This is indeed what Rawls has done: after he posits justice as the primary virtue of social order, he moves on to flesh out its content by identifying justice with fairness. But many other options are available: justice as entitlement, as self-determination, as equal opportunity, as social equality, as meritocracy, to name a few other well-known conceptions. Mindful of the unavoidable element of simplification that generalizations entail, the theoretical discussion on justice can be largely depicted as a continuous debate over the notion that identifies what justice truly is.

In this sense, despite their different and even conflicting assessments, normative definitions operate on the same register: they posit an ideal (justice) which they identify with another ideal (fairness, equality etc.) that effectively defines the form of a just society or more specifically of a just course of action. Thus, theoretical normativism yields a philosophical idealism: an ideality is elevated to a general principle that materiality must adjust in order to acquire its proper or true form. In this way, justice becomes a judgment upon bodies and their affective partiality. In Deleuzian terms, justice “is the judgment of god”.

For all that, the quandary identified earlier does not vanish, it rather intensifies so as to become a true aporia: every normative definition of justice necessarily excludes other available options. And while it aspires to do that on rational, non-partisan grounds, on closer look there is always a political commitment lurking. Justice thus appears to be helplessly enmeshed into the very political antagonisms whose normative framework and proper resolution it theoretically claims to offer.

Now, from the numerous theoretical and philosophical currents existing today, post-structuralism seems to be the least suitable to lift us from this aporia. I most certainly do not claim to offer ‘the post-structuralist theory of justice’. After all, unlike Marxism or even psychoanalysis, there is no single author whose corpus can serve as a unitary point of reference and from which theory may seek support and legitimacy. The difference that poststructuralism has been said to praise defines it also as a current of thought. There are different starting points and theoretical trajectories that speak different languages, even critical to each other. Foucault’s and Derrida’s debate sparked by the History of Madness is well known. Less critically, Deleuze has stated that he admires deconstruction, but it has little to do with his own philosophical project. Yet, the common determination to problematize cherished notions of the western philosophical and political tradition and to think difference in a positive way generates substantial points of encounter. Justice, a true shibboleth of western political philosophy, is one such point.

What I would like to suggest is that the relevant reflections of Derrida, Foucault and Deleuze, three of the most famous poststructuralist thinkers, can be fused to a single stream of thought, which allows us to think the problem of justice in a way that overcomes the impasses of normative-cum-idealist political theory, without adopting the objectivist reductionism or functionalism of traditional materialism neither the flat ontology of new materialisms, which tends to disable a differentiated and differentiating theory of justice.

A spectral promise

I begin with Derrida since it is to him that we owe partly the emergence of a new critical discourse over justice, which re-cognizes the link between justice, power and violence yet tries to sustain the notion’s radical valence and political integrity.

Derrida’s own reflection revolve around one key idea: the irreducibility of justice to law. As he put it programmatically in ‘Force of Law’,

I want to insist at once to reserve the possibility of a justice, indeed of a law that not only exceeds or contradicts law, but also, perhaps, has no relation to law, or maintains such a strange relation to it that it may just as well demand law as exclude it.

In its essentials, the argument is not new. Benjamin, with whom Derrida engages extensively, has unequivocally asserted that there is an “infinite chasm between justice and Right”. To make a huge leap back in time, the non-identity and irreducible tension between justice and law is a key theme in attic Tragedy, which let us not forget had a huge formative impact on the intellectual environment where philosophy grew.

Derrida places himself in this critical tradition and gives it a radical inflection. Justice cannot be contained by law because it resists representation, hence, deconstruction. Τhis strong apophatic standpoint claims not to advance passive resignation or normative relativism (as it has often been accused of). Rather, the impossibility to name justice in a definitive manner, and thus to encapsulate it into a normative/legal order of imputation and representation, creates the possibility of thinking and practicing justice in innovative ways. Indeed, since justice may sometimes exclude or be against law, it can on principle be indexed on social struggles that breach legally sanctioned codes of conduct: wildcat strikes, mutinies, riots, revolts. In this way, justice becomes a category that pertains and allows us to think not (only) ordered procedures but disruptive events.

Yet, real events of insurgency – from which the philosophical concept of the event draws nourishment – never enter Derrida’s purview in a systematic manner. How can indeed the positive presence of justice in social struggles and uprisings be marked, when every claim to presence has been on principle displaced? Not accidentally, Derrida takes a critical distance from the great historical alternative to the legalistic conception of justice that liberalism has promoted, the revolutionary justice preached by the socialist (Marxist, anarchist, communist) tradition. Even more, in his critical commentary of Benjamin, Derrida suggests that ideas of an anomic justice delivered by revolutionary violence are germane with the logic of arbitrary, sovereign rule.

As a way of response, it is worth noting that the link between sovereign Power and revolutionary terror is not forged directly in the moment of popular (resentful and redemptive in equal measure) violence but during its statist mediation. In this respect, a more dialectical analysis of the phenomenon of revolutionary Terror is called for. At any rate, the main issue here is that Derrida entertains the possibility of an alternative to prevailing liberal conceptions of justice, epitomized in the rule of law, but never names it, nor does he systematically reflect on the social forms that have historically embodied it. Even his references to the “new international” are distinctly vague and careful not to give a concrete shape to the militancy that they evoke.

Attributing this standpoint to purely theoretical reasons is to decontextualize thought and obscure its historical mediations. Derrida’s reflections on justice can be plausibly seen as “a theory of defeat”, a notion proposed by Ahlrich Meyer in reference to the work of Marx after the defeat of the 1848 revolutions. That is, Derrida’s late work on justice is expressive of a period when the revolutionary hopes that the “red utopias” have nourished were fading away, after their last upsurge in the 1960s and 1970s. Consequently, the “justice beyond the law” that Derrida conjures lacks a concrete anchoring point.

To be sure, like every genuine thought, Derrida’s is an active reflection on his epoch, one that is bent to resist the liberal triumphalism that we have come to associate with Fukuyama’s infamous “end of history”. Derrida’s thought traces in the ruins of past defeat an indelible residue. Struggles arise and fade, political systems come and go, hopes for a world-historical plebeian redemption have been defeated, the neoliberal utopia that replaced them is swept away by a post-apocalyptic mood; but justice remains. It remains as a promise, a point which allows Derrida to critically broach the messianic potency of justice. But it also remains as a specter that effectively subverts every attempt to offer an ontology of justice. Discerning the “hauntology” that displaces every onto-political configuration of justice is Derrida’s lasting legacy, open to a fertile appropriation: there is an excess that is proper to the idea of justice, which unsettles existing forms of Right by evoking the specter and promise of a justice to come

Yet the fact remains that Derrida’s thought is too steeped into the discursive in order to direct the theorization of justice into a theory of material forms. Nor thus do we ever get a robust analysis of how or why justice emerges in the world. Justice for Derrida dwells essentially on the sphere of ideality; as such, his thought must be seen as a radical idealism set to defer the moment when the necessarily violent application of the ideal of justice comes. There is certainly a critical moment built into this gesture. However, it comes at the expense of a systematic accommodation of the collective praxis that originally displaces the identity between justice and law and raises the problem of justice to the level of political and theoretical consciousness. To attain its fully radical sting and thus become adequate to the violent complexity of the real history of justice, Derrida’s notion of a justice beyond the law needs to be fleshed with the materiality of struggling and desiring bodies.

Power/Justice

Here is where Foucault enters. To be sure, even less so than in Derrida, there is nothing that resembles a “theory of justice” in Foucault’s work. On principle however Foucault’s thought is designed to clarify the way that normative concepts like justice operate and assume their meaning within organized systems of power/knowledge. In brief, from a Foucauldian perspective, justice is not an infinite judgment either of God or of Reason on finitude but a “thing of this world”, whose actuality is always entangled with concrete power relations.

Here we clearly have a perspective that critically embeds normative claims to justice in their material context without reducing them to a fixed metaphysical category, be it “Matter” or “Power”. Given that power is not a univocal substance but a relation generating and unfolding in a complex interface of domination, control and resistance, justice should also not be expected to play a univocal function. Indeed, in the distinction that Foucault draws in Society must be Defended between two types of history, a significant differentiation for justice is also touched upon. In both histories, (whose paradigmatic expressions are respectively Roman and Biblical history) justice holds a key place, but unlike the first “official” history, in the second “anti-history” justice is not found in the lawful constitution of the present, which has fulfilled the past and aspires to mold the future into its own image. It is rather present in its current absence, as a memory of struggle and defeat, as resentful anticipation of a coming vindication, and as a raging battle-cry against the powers that be. In this respect, justice is operative both in rituals of power as well as in events of revolt.

From this inference another crucial insight can be drawn: if justice is indeed not only “what is established”, as Pascal had once asserted, then this is primarily because the historical continuum – discursively established by the narratives of linear progress and triumphant Power – is interrupted by uprisings and struggles that pose a practical challenge to every sanctioned partition of the sensible, i.e. to every nomos, even to the one which claims to rule by virtue of its self-sustaining rationality. This insight gives substance to the notion of a justice “beyond law” by embedding justice to the activity of defiant and insurgent bodies. But what is exactly embedded? Is it an idea, a principle, a virtue, a fantasy? Disappointingly, on the one occasion where he attends to this theme in a reflective manner, during his famous debate with Chomsky, Foucault reverts to a rather conventional functionalism. In his own words:

I would like to reply to you in terms of Spinoza and say that the proletariat doesn’t wage war against the ruling class because it considers such a war to be just. The proletariat makes war with the ruling class because, for the first time on history, it wants to take power. And because it will overthrow the power of the ruling class, it considers such a war to be just.

And then in a more generalizing fashion:

it seems to me that the idea of justice in itself is an idea which in effect has been invented and put to work in different types of societies as an instrument of a certain political and economic power or as a weapon against that power.

Now, I do not deny that justice plays both functions. What I find spurious is the genealogical reduction that allows for a definitional identity: “justice is a device”.  For such a verdict ignores that power is not the end of which justice serves as a supporting means. This can be seen in the idea of workers-power, which intensifies the link that Foucault makes between proletarian struggles and power to the level of a political principle. Workers-power names sociopolitical forms – from the dictatorship of the proletariat to autonomia operaia (workers autonomy) – that enable the laboring masses to change and improve their lives. In every case, the change is experienced to provide justice with its content, while conversely justice concerns precisely these conditions – from a higher wage to self-administration – that enable a better life for the workers.

Rather therefore than a crude functionalism a more intricate relation is suggested, a fusion of justice and power in processes of biopolitical production. For justice specifically, a non-derivative potency is implied, of justice as a mobilizing force in the struggles of those who in the context of existing dispositifs of power/right are subject to multiple forms of disenfranchisement. Interestingly, in his later article on revolt Foucault hints towards this direction. For if at the heart of the irreducible event of revolt an experience of injustice is involved, does not the latter experience imply a more positive desire for justice?

 Becoming-justice

The real question of course here concerns the exact relation between affective experiences of injustice and the alleged desire for justice. Foucault himself did not pursue this issue. One reason may be that, despite his positive review of Anti-Oedipus, he continued associating desire with lack (at least this is what he confined to Deleuze).

It is not that difficult to comprehend why Foucault insisted on the identification of desire and lack. Don’t we desire what we don’t have? Money, time, bodies, pleasures, power? More substantially, the link suggests itself because both phenomena act as vectors between two points: “desire for…”, and “lack of …”. In both cases, a space is denoted that needs to be covered. For the case of justice specifically, the link is further fortified by the fact that the desire for justice denotes a chasm between an Ought and an Is, which as Hegel has perceptively commented leads people to react against the existing order of things. However, there is a crucial difference: lack designates a void, a constitutive absence; hence it is essentially a category of negativity. Desire, on the other hand, designates a positive magnitude and quality, that is, a movement and an interplay of bodies that always and already fills the space between them. It is this this key idea that Deleuze and Guattari develop by elaborating on the productivity of desire. For to say that desire is a “factory of production” is effectively to conceptualize the way that desire produces the trajectories, connections and assemblages which actualize it.

In terms of a theory of justice this opens an extremely fertile path, signposted by Deleuze and Guattari (although not systematically pursued). The desire for justice is much more than the search of an absent ideal, which will finally give to those who find it what they rightfully deserve. It is a productive trajectory that co-extends to the forms that actualize it: to unions, associations, communes, NGO’s, courts, militias. All these forms are invested by a desire to set things right, that is by a desire for justice. And since there is no “desiring production” which is not at the same time “social production”, the desire for justice ultimately unfolds as a biopolitical process. “We have our being in justice” (Becket).

This perspective yields nothing less than an open and expansive topography of justice: as an immanent determination of social/desiring production the actuality of justice is not reduced to law-making. Rather, as Deleuze and Guattari argue in their Kafka book, justice spreads throughout social being, wherever things are taking place: “in the hallways of the congress, behind the scenes of the meeting, where people confront the real, immanent, problems of desire and power, the real problem of justice”. Moreover, as they continue, since everyone is involved into the problems of desire and power, everyone is also an “auxiliary of justice”. In this respect, as they conclude, “justice is the continuum of desire, with shifting boundaries that are always displaced”.

This perspective gives to justice a rhizomatic and dynamic potency. What all the singular instantiations have in common is that justice in order “to be” must “become”. Actualizing justice is a becoming-justice. The notion is not a metaphor. Far from it, the Deleuzian notion of becoming is important precisely because it grasps that justice does not concern the self-realization of a primary identity, not even a dialectical one of the “in-itself” to “for-itself” type. It concerns the production of difference through a combination of heterogeneous elements. Resisting austerity, revolting against a dictator, establishing a temporary occupation or a permanent commune, fighting for a better wage, initiating a jihad, joining a crusade. In all these cases, a differential passage is involved, becoming something other than what you are supposed to be, creating new connections, entering into new assemblages: becoming other, becoming-many, becoming-justice.

Of course, this process may stabilize so as to form a field of interiority with new allocated roles and identities. This is the moment when justice is captured by the state and the thought peculiar to it, “state-thought”. However, such a capture remains always incomplete, negotiable, fragile. The history of justice in this respect may be legitimately seen as the contentious and intensive interplay between stratification and deterritorialization, the composition of majorities and the formation of minorities, transcendent judgement and immanent critique. From this perspective also, the idea of justice, i.e. the noetic actualization of justice as a conceptual/ideational generality, can be seen to serve a double function: it operates both as an “order-word”, that prescribes to the present its proper form, and a “pass-word”, which evokes an earth and a people that “do not yet exist”.

Interestingly, in this context justice operates as a necessary mediation that prevents the dualities which frame Deleuze’s philosophy to break down into an onto-political dualism. At the same time, the reduction to a crude, reductionist monism is also avoided. Instead, the theorization of justice invites an analysis of different diagrammatic lines: one “hierarchical-stratified”, the other “horizontal-egalitarian”. In Deleuze’s and Guattari’s terms: “another justice, another movement, another space-time” (A Thousand Plateaus).

Two further crucial insight follow: no single normative definition of justice is possible since the becoming of justice involves as its intrinsic moment the decoding and disordering of existing forms. This means that riots, revolt, and other forms of popular insurgency, up to and including revolution, are not symptoms of dysfunction but positive forms of becoming-justice. Finally, insofar justice is (a) becoming it belongs to history but also it constitutes one of its points of excess, since every actualization of justice is shadowed by non-derivative potentials which stand as its virtual alternatives.

Clearly, there is much more that needs to be said to substantiate the theorical perspective proposed. My goal here however was not to offer an exhaustive theory. It was to show how poststructuralist thought offers tools and a space for thinking justice afresh. In this context, I have articulated a series of suggestive points which are meant to ground a key programmatic insight: a theory of justice should be a critical analysis of differential forms ordering, regulating, subverting, transforming, and haunting our world.  Thus, instead of prescribing to the world its one true form, to think justice is to open ourselves to the world’s potential figures. As a French graffito (recently restated during the “gillets jaunes” mobilizations) astutely puts it: “other ends of the world are possible”.

George Sotiropoulos / Void Network

George Sotiropoulos holds a PhD in Political Theory. He is a member of Void Network. Recently he published the book A Materialist Theory of Justice: The One, the Many, the Not-Yet (published by Rowman and Littlefield International)

The post Becoming-Other, Becoming-Many: Poststructuralism and the Problem of Justice – George Sotiropoulos / Void Network appeared first on Void Network.

The post “Tο τραίνο για την κόλαση που κουβαλάει όλη την Ελλάδα μέσα”.- Μια αληθινή ιστορία της Μαρίας Δεδούσση appeared first on Void Network.

Η κοινωνία της αυτοδιεύθυνσης *

I. Η κοινωνία της αυτοδιεύθυνσης

{…} Πιστεύω ότι το σύστημα εκείνο που καλύτερα ανταποκρίνεται στις ανάγκες και στα ιδανικά της μετακαπιταλιστικής κοινωνίας είναι αυτό της αυτοδιεύθυνσης. Τι είναι η αυτοδιεύθυνση; Είναι η απόπειρα οργάνωσης της ζωής του ανθρώπου πάνω στη βάση το αυτοκαθορισμού, της ελευθερίας και της εθελοντικής συμμετοχής του κάθε πολίτη στις εργασίες της κοινότητας. Είναι λοιπόν, το αντίθετο της κάθετης εξουσίας που έχει επικρατήσει μέχρι σήμερα, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, στις ανθρώπινες κοινωνίες.

{…} Όπως δε όλα τα παγκόσμια ιδανικά, έτσι και η αυτοδιεύθυνση, ασφαλώς, αναδύεται ακριβώς από τις ρίζες του λαού, βασίζεται στο λαό και δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί παρά μόνο από το λαό.

{…} Για να το πούμε και με τα λόγια του Μάρκοβιτς: «Αυτοδιεύθυνση σημαίνει ότι οι διευθύνουσες λειτουργίες δεν ασκούνται από καμία εξουσία εκτός κοινωνίας, παρά από τους ίδιους τους παραγωγούς της κοινωνικής ζωής σε κάθετης έκφανση. Αυτοδιεύθυνση σημαίνει την υπέρβαση του αιώνιου διαχωρισμού της κοινωνίας ανάμεσα σε ιστορικά υποκείμενα και αντικείμενα, ανάμεσα σε διευθύνοντες και εκτελεστές».

{…} Ως προδρόμους της αυτοδιεύθυνσης θεωρώ όλα εκείνα τα συστήματα ιδεών και τα ιστορικά κινήματα που υπερασπίστηκαν την ελευθερία του ανθρώπου και ταυτόχρονα την κοινωνική ισότητα. Αν έπρεπε να ονομάσω κάποιους θεωρητικούς που υπερασπίστηκαν και ουσιαστικά παρουσίασαν την ιδέα της αυτοδιεύθυνσης, θα ανέφερα τους Γκόντγουιν, Φουριέ, Όουεν και τον αντιεξουσιαστικό σοσιαλισμό γενικότερα, πρωτίστως τον Προυντόν. Σε παγκόσμιο επίπεδο δεν χωρά αμφιβολία ότι οι Μαρξ και Ένγκελς επιζητούσαν επίσης μια αυτοδιευθυνόμενη οργάνωση της κοινωνίας, όμως πέρα από το γεγονός ότι εισήγαγαν την έννοια της δικτατορίας του προλεταριάτου ως φάσης μετάβασης από τον καπιταλισμό στο σοσιαλισμό- ασυμβίβαστης με τις αρχές της αυτοδιεύθυνσης- πρέπει να θυμόμαστε, όπως λέει ο μαρξιστής Στογιάνοβιτς, «ότι ο Μαρξ έγραψε πολύ σποραδικά για την αυτοδιεύθυνση».

{…} Σε γενικές γραμμές θα μπορούσε να ειπωθεί ότι μεγάλο μέρος του εργατικού κινήματος της ηρωικής εποχής κινητοποιήθηκε από ιδέες θεμελιωδώς αυτοδιαχειριστικές. Ως παραδείγματα συγκεκριμένων προσπαθειών αυτοδιεύθυνσης θα παραθέσω την Παρισινή Κομμούνα, τα Σοβιέτ του 1905 και του 1917, τα εργατικά συμβούλια στη Γερμανία μεταξύ 1919 και 1920, τα «consiggli di fabrica» (εργοστασιακά συμβούλια) στο Μιλάνο μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τα ισραηλινά κιμπούτς, και ιδιαίτερα τις ελευθεριακές κολεκτίβες που αναπτύχθηκαν από τη CNT κατά τη διάρκεια του Ισπανικού Εμφυλίου.

{…} Είναι ξεκάθαρο ότι το κίνημα για την αυτοδιεύθυνση δεν θα μπορέσει να υπερβεί τον σημερινό εμβρυακό του χαρακτήρα αν δεν εξουδετερώσει προηγουμένως τη φαύλη ηγεμονία που ασκεί σήμερα η θεσμική αριστερά. Η μονοπώληση της εργατικής συνείδησης από τα σοσιαλδημοκρατικά, σοσιαλιστικά και κομμουνιστικά κόμματα αποτελεί ένα από τα πρωταρχικά εμπόδια για την εγκαθίδρυση ενός καθεστώτος αυτοδιεύθυνσης. Τα πολιτικά κόμματα μπορούν να χρησιμοποιηθούν μερικές φορές ως βοηθητικά στον αγώνα ενάντια στον καπιταλισμό, εφόσον υπάρχουν, θα πρέπει να στηρίζονται τα πιο προοδευτικά από αυτά, έχοντας πάντα κατά νου ότι η απελευθέρωση της εργατικής τάξης, αν είναι να συμβεί, θα επιτευχθεί μόνο μέσα από τους κόλπους των αγωνιστικών της οργάνων, που είναι τα ανεξάρτητα συνδικάτα, τα εργατικά συμβούλια, οι εργοστασιακές επιτροπές, οι συνελεύσεις και οι άλλες μορφές προλεταριακής δράσης και οργάνωσης.

{…} Η αυτοδιεύθυνση δεν μπορεί να αποδεχθεί το σφετερισμό της πολιτικής δραστηριότητας από καμία ομάδα ή ιδιαίτερη τάξη, δεν μπορεί να αποδεχθεί ότι μια ελίτ επαγγελματιών πολιτικών κρατά στα χέρια της τις τύχες όλης της κοινωνίας. Η αυτοδιεύθυνση οφείλει να επιζητεί την ολική κατάργηση της παραδοσιακής διχοτομίας μεταξύ των κυβερνώντων και των κυβερνωμένων και την αντικατάσταση της από ένα σύστημα το οποίο θα βασίζεται στην ισότητα ή αμοιβαιότητα των ευθυνών, των υποχρεώσεων και των δικαιωμάτων, κάτι που απαιτεί την ενεργή συμμετοχή όλων των πολιτών στη «res publica».

{…} Να είσαι ελεύθερος δεν σημαίνει να καταθέτεις κάθε τέσσερα χρόνια ένα ψηφοδέλτιο στις κάλπες, ούτε να ακούς παθητικά κατά τη διάρκεια αυτής της μακράς περιόδου τους λόγους των πολιτικών που βρίσκονται εκ περιτροπής μέσα ή έξω από τη Βουλή. Να είσαι ελεύθερος σημαίνει να έχεις τη δυνατότητα να παρεμβαίνεις με τρόπο μόνιμο και κανονιστικό στις αποφάσεις της κοινότητας στην οποία ζεις. Αυτό σημαίνει να ζεις ελεύθερος, αυτό σημαίνει αυτοδιεύθυνση.

{…} Αυτοδιεύθυνση θα υπάρξει όταν κανείς δεν θα έχει το δικαίωμα να διατάσσει τους άλλους αλλά και κανείς δεν θα είναι καταδικασμένος να υπακούει σε άλλο άτομο, και το δίχως άλλο η κοινοτική ζωή θα λειτουργεί αποτελεσματικά και χωρίς μεγάλες διαμάχες. Όταν έρθει αυτή στιγμή θα επιβεβαιωθεί το αξίωμα του Μοντεσκιέ: «Σε ένα ελεύθερο κράτος, όποιος νομίζει ότι έχει ελεύθερη ψυχή πρέπει να κυβερνιέται από τον ίδιο του τον εαυτό». Αν το εργατικό κίνημα δεν επιστρέψει στις ρίζες του, αν συνεχίσει να είναι έρμαιο της ποδηγέτησης των ξεπουλημένων στην αστική τάξη εργατοπατέρων ή των επαγγελματιών πολιτικών, αυτοδιεύθυνση δεν θα μπορέσει να πραγματοποιηθεί.

II. Οι κίνδυνοι της αυτοδιεύθυνσης

{…} Η αυτοδιεύθυνση δεν είναι ένα θρησκευτικό πιστεύω με αμετάβλητες αρχές, αλλά ιστορική διαδικασία σε συνεχή ροή, στηριζόμενη όχι σε κανονισμούς και διατάξεις, όπως οι διάσημοι 21 όροι που επέβαλε ο Λένιν στα κόμματα της Τρίτης Διεθνούς, αλλά στην ικανότητα και στην προετοιμασία του κάθε πολίτη. Αν εκλείπει η προϋπόθεση αυτή δεν εξυπηρετούν σε τίποτα τα προγράμματα αυτοδιεύθυνσης και οι κανονιστικές ρυθμίσεις, όπως επίσης και οι συναντήσεις, οι συνελεύσεις, τα συνέδρια και οι συλλογικές αποφάσεις.

Όταν ξέσπασε ο ισπανικός εμφύλιος, το ελευθεριακό κίνημα δεν διέθετε κάποιο προγραμματικό σχέδιο για τις κολεκτιβοποιήσεις, καθώς όμως η πλειοψηφία των αγωνιστών του προετοιμαζόταν σταθερά για να επιχειρήσει ένα τέτοιο εγχείρημα, δεν ήταν δύσκολο να αυτοσχεδιάσει και να τις κάνει να λειτουργήσουν γρήγορα και αποτελεσματικά, παρόλο που οι αντικειμενικές συνθήκες ήταν πολύ αντίξοες.

Η αυτοδιεύθυνση, περισσότερο από ένα πρόγραμμα, αξιώνει έναν τρόπο ζωής, μια συγκεκριμένη ανθρώπινη στάση. Να διαμορφώσουμε τους ανθρώπους, να τους μάθουμε να είναι ελεύθεροι, δίκαιοι και ανεκτικοί• αν το επιτύχουμε αυτό, τότε θα έχουμε επιτύχει αυτοί οι άνθρωποι κάθε στιγμή να γνωρίζουν, χωρίς να χρειάζεται να συμβουλεύονται κανένα αφεντικό και κανέναν κανονισμό, εκείνο που πρέπει να κάνουν για να είναι χρήσιμοι στην κοινωνία.

Η αυτοδιεύθυνση ξεκινά από τη στιγμή εκείνη κατά την οποία γνωρίζει κανείς τι είναι δίκαιο και τι άδικο, όταν εκπληρώνει το καθήκον του όχι από φόβο ή πάθος για κέρδος, όπως συμβαίνει σήμερα, αλλά επειδή του το υπαγορεύει η συνείδησή του. Θα όριζα λοιπόν την αυτοδιεύθυνση ως ένα ιστορικό στάδιο όπου κάθε άτομο νιώθει την ενδόμυχη ανάγκη να εκπληρώνει εθελοντικά το καθήκον του, ένα ιστορικό στάδιο το οποίο είχε ήδη προβλέψει ο Γκόντγουιν πριν από δύο αιώνες: «Οφείλουμε να επιθυμούμε ειλικρινά ότι ο κάθε άνθρωπος θα είναι αρκετά σοφός ώστε να αυτοκυβερνάται χωρίς την παρέμβαση κανενός επιβαλλόμενου εμποδίου».

{…} Πρέπει να μείνουμε μακριά από τη μυθοποίηση της αυτοδιεύθυνσης και από το να τη θεωρήσουμε μαγική συνταγή, ικανή να επιλύσει όλα τα προβλήματα του ανθρώπου και της κοινωνίας. Αν, από τη μια μεριά, το μοντέλο της αυτοδιεύθυνσης μπορεί να υπάρχει ως εναρκτήριο σημείο υπέρβασης των μεγαλύτερων αντιφάσεων της καπιταλιστικής κοινωνίας, από την άλλη μέσα σε ένα τυπικά αντικαπιταλιστικό πλαίσιο μπορεί εύκολα να παράξει νέες και απρόβλεπτες μορφές αλλοτρίωσης, χειραγώγησης και καταπίεσης, όπως έχει επισημάνει εξάλλου και ο γιουγκοσλάβος μαρξιστής Ρούντι Σούπεκ: «Ακόμα και μια αταξική κοινωνία μπορεί να εκπροσωπεί μια ολοκληρωτικά αλλοτριωμένη μορφή της ανθρώπινης ύπαρξης».

Ένας από τους πιθανούς κινδύνους της αυτοδιεύθυνσης είναι ότι στο εσωτερικό των θεσμών και των μηχανισμών της κυοφορούνται κρυφοί ανταγωνισμοί, λιγότερο ή περισσότερο χονδροειδείς, ανάμεσα στις παγκόσμιες απαιτήσεις της κοινωνίας και στα συμφέροντα των ατόμων και των ιδιαίτερων ομάδων που υπάρχουν σε αυτήν. Υπάρχει, πράγματι, ο κίνδυνος να υπονομευτεί η αυτοδιεύθυνση, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, από τον παρτικουλαρισμό (τα ιδιαίτερα συμφέροντα) των μικροαυτοδιαχειριζόμενων ομάδων.

Ο Στογιάνοβιτς, που έχει μελετήσει «in extenso» (σημ. Ελευθεριακού: «εξ’ ολοκλήρου») τούτη την προβληματική, λέει: «Η γιουγκοσλαβική μαρξιστική θεωρία αντιπαραθέτει δικαιολογημένα την αυτοδιαχείριση στον κρατισμό. Η πρόσφατη ανάπτυξή της όμως οδήγησε στην ανάδυση ενός ανταγωνισμού μέσα στην ίδια την αυτοδιαχείριση: τον ανταγωνισμό ανάμεσα στην κοινωνική αυτοδιαχείριση και στην παρτικουλαριστική αυτοδιαχείριση των επιμέρους ομάδων. Έχει έρθει ή ώρα να επισημανθεί ότι συγκεκριμένες αυτοδιαχειριζόμενες ομάδες εκμεταλλεύονται και βάζουν σε κίνδυνο άλλες αυτοδιαχειριζόμενες ομάδες και την κοινωνική ολότητα».

III. Η Ηθική της αυτοδιεύθυνσης

Η αυτοδιεύθυνση αξιώνει διττό έργο: από τη μια μεριά, αποσκοπεί σε ένα εξωτερικό μετασχηματισμό της κοινωνίας, των πολιτικών, κοινωνικών, οικονομικών και πολιτισμικών της θεσμών• από την άλλη, αποσκοπεί σε έναν εσωτερικό μετασχηματισμό του ανθρώπου. Και οι δύο στόχοι συνδέονται με έναν άρρηκτο διαλεκτικό δεσμό: αν θελήσει κανείς να αφαιρέσει μία εκ των δύο διαστάσεων, η εγκαθίδρυση της αυτοδιεύθυνσης θα είναι αδύνατο να επιτευχθεί. Κατά βάθος λοιπόν πρόκειται περί ενοποίησης της επανάστασης και της παιδαγωγικής ή, αν θέλετε, της θεωρίας και της πράξης, της δράσης και του στοχασμού.

Η αυτοδιεύθυνση δεν μπορεί να γίνει κατανοητή παρά σαν μια μακρά διαδικασία αυτομόρφωσης της εργατικής τάξης και των κοινωνικών ομάδων που ταυτίζονται με το εργατικό ιδεώδες. Δεν μπορεί να είναι αποτέλεσμα αυτοσχεδιασμού, πρέπει να κατακτηθεί βήμα-βήμα, μέσα από μια τεράστια προσπάθεια υπέρβασης, γνωρίζοντας ότι και αυτή θα σκοντάφτει ξανά και ξανά σε κάθε είδους αντικειμενικές και υποκειμενικές δυσκολίες. Ήδη από μόνο του το έργο της απελευθέρωσης του εργαζόμενου από τα ηθικά και ανθρώπινα στίγματα που παρήγαγε ο καπιταλισμός θα αποδειχτεί ιδιαίτερα επίπονο. Αν η αυτοδιεύθυνση επιθυμεί να φτάσει στην ανάπτυξη όλων των θεωρητικών και πρακτικών δυνατοτήτων της, δεν μπορεί παρά να είναι ένα πρόταγμα για την ολοκληρωτική απελευθέρωση του ανθρώπου, και το ιδανικό αυτό απαιτεί, ως μη αναστρέψιμη συνθήκη, την ανάδυση μιας νέας ανθρώπινης υποκειμενικότητας.

{…} η αυτοδιεύθυνση δεν έχει ως υπέρτατο στόχο της το μετασχηματισμό των μεθόδων παραγωγής και διανομής, αλλά το μετασχηματισμό της ίδιας της προσωπικότητας του ατόμου, τη δημιουργία ενός τύπου ανθρώπου ανώτερου από αυτόν που αναπαράγει η καταναλωτική κοινωνία. Η εγκαθίδρυση της αυτοδιεύθυνσης ούτως ώστε οι εργαζόμενοι να μπορούν να καταναλώνουν περισσότερα αυτοκίνητα και ψυγεία δεν θα άξιζε τον κόπο. Αξία έχει ο αγώνας για μια αυτοδιευθυνόμενη κοινωνία μόνο όταν ξεκινούμε από την προϋπόθεση ότι η εγκαθίδρυσή της θα κάνει δυνατή την ανάδυση μιας νέας κοινωνικής τάξης που θα βασίζεται στην ευαισθησία, τη γενναιοδωρία, τη συντροφικότητα και την ευγενή πρόθεση. Ο ύστατος στόχος της αυτοδιεύθυνσης είναι ξεκάθαρος: Η λειτουργία ενός ανώτερου τύπου ανθρώπου, όπως το έλεγε και ο Ρούντι Ντούτσκε, «χωρίς τη δημιουργία ενός νέου τύπου ανθρώπου, η μόνιμη επανάσταση είναι αδύνατη».

{…} Για να μετασχηματιστεί όμως αυτό το ιδανικό σε απτή πραγματικότητα, είναι απαραίτητο ο άνθρωπος να μάθει να καθοδηγείται από τη δική του συνείδηση, ήδη εν μέσω καπιταλιστικής κοινωνίας να είναι σε θέση να εκπληρώνει τις κοινωνικές και ανθρωπιστικές του υποχρεώσεις χωρίς να χρειάζεται κανείς να τον υποχρεώνει για τούτο. Ο εργάτης δεν πρέπει να μάθει μόνο να αποσπά συγκεκριμένα οικονομικά οφέλη από την αστική τάξη• ακόμα πιο σημαντικό είναι να μάθει να δρα σύμφωνα με μια αντι-αστική ηθική, με μια ηθική της αυτοδιεύθυνσης. Αν δεν είναι ικανός για κάτι τέτοιο, όσα υλικά πλεονεκτήματα και αν κατακτήσει, δε θα καταφέρει να χειραφετηθεί από τον αστικό ζυγό. Η χειραφέτηση δεν σημαίνει προσέγγιση ενός οικονομικού επιπέδου ίσου με εκείνο της αστικής τάξης, αλλά δημιουργία ενός συστήματος ζωής και κοινωνικής οργάνωσης που θα βασίζεται στη δικαιοσύνη, στην ισότητα, στη συντροφικότητα και στις άλλες εγγενείς αξίες της προλεταριακής ηθικής.

{…} εμείς πιστεύουμε ότι η θεμελιώδης μηχανή της αυτοδιεύθυνσης είναι η αυτομόρφωση και η αυτοτελειοποίηση της φυσικής και ιστορικής προσωπικότητας του ανθρώπου, κι ότι αν αυτό δεν συμβεί, τότε καθόλου ή πολύ λίγο θα χρησιμεύσουν οι οικονομικοί μετασχηματισμοί.

{…} Δεν υποστηρίζω ότι η εγκαθίδρυση μιας νέας ηθικής θα είναι εύκολη υπόθεση, αλλά ούτε και θεωρώ ότι είναι αδύνατη, υπό την προϋπόθεση ότι δεν θα πιστέψουμε ότι μπορεί κάτι τέτοιο να επιτευχθεί σε σύντομο χρονικό διάστημα.

{…}Σήμερα γνωρίζουμε ότι ο άνθρωπος δεν χαρακτηρίζεται μόνο από καλοσύνη, αλλά ότι μπορεί να είναι επίσης, σε μεγάλο βαθμό, επιθετικός και καταστρεπτικός, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι έχει χάσει για πάντα τις ανώτερες ανθρωπολογικές του ρίζες.

{…} Όσο και να πολλαπλασιάζεται το κακό και η ποταπότητα, θα υπάρχουν πάντοτε άτομα, κοινωνικές ομάδες και κινήματα που θα σώζουν την ηθική παράδοση του ανθρώπινου είδους επιλέγοντας το μονοπάτι του καλού, την αλήθεια, τη δικαιοσύνη και την ανιδιοτέλεια. Η αυτοδιεύθυνση μπορεί να αποτελεί ένα από αυτά τα ρεύματα ανανέωσης.

Παραπομπές:

Aπό το βιβλίο » Η κοινωνία της αυτοδιεύθυνσης και οι εχθροί της» Εκδόσεις Στάσει Εκπίπτοντες

Αναδημοσίευση από: https://autonomidrasi.com/

The post Η κοινωνία της Αυτοδιεύθυνσης και οι εχθροί της- Heleno Sana appeared first on Void Network.

Η ψυχική ασθένεια αναγνωρίζεται πλέον ως μία από τις μεγαλύτερες αιτίες ατομικής δυστυχίας στις σύγχρονες κοινωνίες και πόλεις της Δύσης, συγκρίσιμη με τη φτώχεια και την ανεργία. Για παράδειγμα, στο Ηνωμένο Βασίλειο ένας στους τέσσερις ενήλικες έχει διαγνωσθεί με ψυχική ασθένεια και τέσσερα εκατομμύρια άνθρωποι λαμβάνουν αντικαταθλιπτικά κάθε χρόνο. «Ποιό μεγαλύτερο κατηγορητήριο ενός συστήματος θα μπορούσε να υπάρξει από μια επιδημία ψυχικών ασθενειών;», σημειώνει ο ερευνητής, συγγραφέας και αρθρογράφος George Monbiot, σχολιάζοντας τα στοιχεία.

Η συγκλονιστική έκταση αυτής της «επιδημίας» γίνεται όλο και πιο ανησυχητική ενώ ταυτόχρονα γνωρίζουμε ότι μεγάλο μέρος της μπορεί να προληφθεί. Αυτό οφείλεται στην καθοριστική συσχέτιση μεταξύ κοινωνικών – περιβαλλοντικών συνθηκών και των ψυχικών διαταραχών. Ο Richard Bentall, καθηγητής κλινικής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Λίβερπουλ, και ο Peter Kinderman, πρόεδρος της Βρετανικής Ψυχολογικής Εταιρείας, έχουν γράψει επιτακτικά για αυτήν τη σχέση τα τελευταία χρόνια, δίνοντας μεγάλη προσοχή στους «κοινωνικούς καθοριστικούς παράγοντες της ψυχολογικής μας ευημερίας». «Τα στοιχεία είναι συντριπτικά», σημειώνει ο Kinderman και τονίζει: «δεν είναι μόνο ότι υπάρχουν κοινωνικοί καθοριστικοί παράγοντες, αλλά ότι είναι συντριπτικά σημαντικοί».

Μια άρρωστη κοινωνία

Οι εμπειρίες της κοινωνικής απομόνωσης και αποξένωσης, της ανισότητας, της ιδεολογίας του υλισμού και του ίδιου του νεοφιλελευθερισμού, θεωρούνται σήμερα σημαντικές γενεσιουργές αιτίες για τις ψυχικές διαταραχές κι αυτό αντικατοπτρίζεται στους τίτλους πολλών πρόσφατων άρθρων και ομιλιών επί του θέματος από πολλούς ψυχοθεραπευτές και περιλαμβάνουν συζητήσεις για το αν ο «νεοφιλελευθερισμός είναι επικίνδυνος για την ψυχική υγεία» και αν «είναι ο νεοφιλελευθερισμός που μας κάνει να αρρωστήσουμε»;

Η κλινική ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια Jay Watts παρατηρεί στον Guardian ότι «οι ψυχολογικοί και κοινωνικοί παράγοντες είναι τόσο σημαντικοί και, για πολλούς, η κύρια αιτία του πόνου. Η φτώχεια, η σχετική ανισότητα, η ύπαρξη του ρατσισμού, του σεξισμού, του κοινωνικού εκτοπισμού και μιας ανταγωνιστικής κουλτούρας αυξάνουν την πιθανότητα ψυχικής οδύνης. Οι κυβερνήσεις και οι φαρμακευτικές εταιρείες δεν ενδιαφέρονται για αυτά τα αποτελέσματα, ρίχνοντας τη χρηματοδότηση σε μελέτες που εξετάζουν τη γενετική και τους φυσικούς βιοδείκτες, σε αντίθεση με τις κοινωνικές αιτίες. Ομοίως, υπάρχει ελάχιστη πολιτική βούληση ώστε να συνδυαστεί η αυξανόμενη ψυχική δυσφορία με τις κοινωνικές ανισότητες, αν και ο συσχετισμός είναι ισχυρός και πολλοί ειδικοί πιστεύουν ότι αυτός θα ήταν ο καλύτερος τρόπος για την αντιμετώπιση της τρέχουσας επιδημίας ψυχικών ασθενειών».

Υπάρχουν σαφώς πολύ ισχυρά και εδραιωμένα συμφέροντα, που συνειδητά ή ασυνείδητα ενεργούν για να αποκρύψουν ή να αρνηθούν αυτήν τη σχέση, γεγονός που κάνει πιο έντονη την προθυμία στους ψυχαναλυτές και θεραπευτές να αγκαλιάσουν αυτό το ευρύτερο, συναρπαστικό και μετακινούμενο πλαίσιο. Οι ειδικοί συχνά μιλάνε για την κοινωνία, το κοινωνικό πλαίσιο,  την κυρίαρχη ιδεολογία, τους περιβαλλοντικούς καθοριστικούς παράγοντες σε σχέση με τις ψυχικές διαταραχές και τις ασθένειες, αλλά μπορούμε να καταλάβουμε για ποια πτυχή της κοινωνίας μιλούν κυρίως. Και σε αυτό το πλαίσιο είναι μάλλον καιρός να αναφερθούμε στη λέξη ταμπού – τον καπιταλισμό.

Πολλές από τις σύγχρονες μορφές ψυχικής ασθένειας και ατομικής δυσφορίας που αντιμετωπίζουμε και ασχολούμαστε αποδεικνύεται ότι συσχετίζονται και ενισχύονται από τις διεργασίες και τα υποπροϊόντα του καπιταλισμού. Στην πραγματικότητα, μπορούμε να πούμε ότι ο καπιταλισμός είναι από πολλές απόψεις ένα σύστημα που παράγει ψυχική ασθένεια – και αν είμαστε σοβαροί και θέλουμε να αντιμετωπίσουμε όχι μόνο τις επιπτώσεις της ψυχικής δυσφορίας και της ασθένειας, αλλά και τις αιτίες, πρέπει να εξετάσουμε πιο προσεκτικά αυτό το σύστημα που λέγεται καπιταλισμός. Ακριβέστερα και πιο αναλυτικά πρέπει να δούμε τη φύση της πολιτικής και οικονομικής μήτρας από την οποία προκύπτουν και πώς η ψυχολογία συνενώνεται βασικά με κάθε πτυχή της μήτρας αυτής.

Πανταχού παρούσα νεύρωση

Ίσως ένα από τα πιο προφανή παραδείγματα αυτής της στενής σχέσης μεταξύ καπιταλισμού και ψυχικής δυσφορίας είναι η επικράτηση της νεύρωσης. Όπως ο Joel Kovel, ψυχίατρος και καθηγητής πολιτικών επιστημών, σημειώνει: «Το πιο εντυπωσιακό χαρακτηριστικό της νεύρωσης μέσα στον καπιταλισμό είναι ότι είναι πανταχού παρούσα». Στο κλασικό του δοκίμιο «Θεραπεία στον ύστερο καπιταλισμό», ο Kovel αναφέρεται στο «κολοσσιαίο βάρος της νευρωτικής δυστυχίας στον πληθυσμό, ένα βάρος που συνεχώς και προφανώς προδίδει την καπιταλιστική ιδεολογία, η οποία υποστηρίζει ότι ο πολιτισμός των αγαθών προάγει την ανθρώπινη ευτυχία»:

«Εάν, δεδομένου όλου του εξορθολογισμού, της άνεσης, της διασκέδασης και της επιλογής, οι άνθρωποι εξακολουθούν να είναι άθλια, αδυνατούν να αγαπήσουν, να πιστέψουν ή να αισθανθούν κάποια ακεραιότητα στη ζωή τους, θα μπορούσαν επίσης να αρχίσουν να συνάγουν το συμπέρασμα ότι κάτι ήταν σοβαρό λάθος στην κοινωνική τους τάξη».

Υπήρξε επίσης μια συναρπαστική έρευνα που έγινε πρόσφατα από τον Eli Zaretsky (Political Freud) και τον Bruce Cohen (συγγραφέα της Ψυχιατρικής Ηγεμονίας), που έχουν γράψει και οι δύο για τις σχέσεις μεταξύ της οικογένειας, της σεξουαλικότητας και του καπιταλισμού στη δημιουργία νευρώσεων.

Φυσικά ο Μαρξ ήταν ο σπουδαίος αναλυτής της αλλοτρίωσης, δείχνοντας πώς η καπιταλιστική οικονομία παράγει αλλοτρίωση ως μέρος της ίδιας της δομής της – επισημαίνοντας για παράδειγμα πως η αλλοτρίωση «παγιδεύεται» ενσωματωμένη σε προϊόντα, εμπορεύματα. Όπως επισημαίνει ο Pavon Cuellar, «ο Μαρξ ήταν ο πρώτος που συνειδητοποίησε ότι αυτή η αλλοτρίωση παίρνει ουσιαστικά περιεχόμενο και ενσαρκώνεται στα πράγματα – στα «προϊόντα». Αυτά τα αγαθά «φετίχ», όπως προσθέτει, φαίνεται να υπόσχονται να επιστρέψουν, όταν καταναλώνονται, το υποκειμενικό-κοινωνικό κομμάτι που χάνεται από τους αποξενωμένους, ενώ παράγουν: «οι αλλοτριωμένοι έχουν χάσει αυτό που φαντάζονται [ή ελπίζουν] φετίχ».

Αυτή η κατανόηση της αλλοτρίωσης είναι πραγματικά το βασικό ζήτημα για τον Μαρξ. Οι άνθρωποι πιθανώς τον γνωρίζουν σήμερα για τη θεωρία του περί Κεφαλαίου – πώς τα ζητήματα εκμετάλλευσης, κέρδους και ελέγχου συνεχώς χαρακτηρίζουν και επανεμφανίζονται στον καπιταλισμό – αλλά το βασικό μέλημα του Μαρξ και αυτό που παραμελείται ή παρερμηνεύεται συνεχώς είναι η άποψή του για την ανθρώπινη δημιουργικότητα και τη σημασία της – την «κολοσσιαία παραγωγική δύναμη» του ανθρώπου, όπως την ονομάζει -και αλλοτριώνει ο καπιταλισμός. Ο Μαρξ αναφέρει αυτήν την εξαιρετική παγκόσμια μετασχηματιστική ενέργεια ως «ενεργό είδος ζωής», αλλά αυτές οι τεράστιες δημιουργικές ενέργειες και μετασχηματιστικές ικανότητες μετατρέπονται στον καπιταλισμό σε κάτι αλλόκοτο, υποδουλωμένο, φετιχοποιημένο.

Μετασχηματισμός της επιθυμίας

Για τον Μαρξ, είναι η αλλοτρίωση και η βαθιά «εξάρθρωση» του ανθρώπινου πνεύματος που χαρακτηρίζει τον βιομηχανικό καπιταλισμό. Παρομοιάζοντας την κατάσταση αυτή με μια μητέρα που αφού γεννάει, της αφαιρείται αμέσως το μωρό, το οποίο μετατρέπεται σε κάτι ξένο, αλλότριο, κάτι που μοιάζει με κούκλα – με ένα εμπόρευμα.

Πράγματι, ο καταναλωτισμός και ο υλισμός είναι ευρέως αναγνωρισμένοι σήμερα ως βασικοί μοχλοί μιας σειράς προβλημάτων ψυχικής υγείας, από τον εθισμό έως την κατάθλιψη. Όπως σημειώνει ο George Monbiot, «Η αγορά περισσότερων υλικών αγαθών συνδέεται με την κατάθλιψη, το άγχος και τις δυσλειτουργικές σχέσεις. Είναι κοινωνικά καταστροφικό και αυτοκαταστροφικό». Η ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεύτρια Sue Gerhardt έχει γράψει πολύ εύστοχα για αυτή την σχέση, υποδηλώνοντας ότι στις σύγχρονες κοινωνίες συχνά «συγχέουμε την υλική ευημερία με την ψυχολογική ευημερία». Στο βιβλίο της «Η Εγωιστική Κοινωνία» δείχνει πόσο επιτυχώς και αμείλικτα ο καταναλωτικός καπιταλισμός ανασχηματίζει το μυαλό μας και επαναπροσδιορίζει το νευρικό μας σύστημα με τη δική του εικόνα. Γιατί «θα χάναμε μεγάλο μέρος του τι είναι ο καπιταλισμός», σημειώνει, «εάν παραβλέψουμε τον ρόλο του στην εμπορία της επιθυμίας».

Μια άλλη βασική πτυχή του καπιταλισμού και των επιπτώσεών του στην ψυχική ασθένεια είναι φυσικά η ανισότητα. Όπως αναφέρθηκε στην έκθεση του Royal College of Psychiatrists: «Η ανισότητα είναι ένας βασικός καθοριστικός παράγοντας της ψυχικής ασθένειας: όσο μεγαλύτερο είναι το επίπεδο της ανισότητας, τόσο χειρότερα είναι τα αποτελέσματα της ψυχικής υγείας. Τα παιδιά από τα φτωχότερα νοικοκυριά έχουν τριπλάσιο κίνδυνο ψυχικής κακής υγείας από τα παιδιά από τα πλουσιότερα νοικοκυριά. Η ψυχική ασθένεια συνδέεται σταθερά με τη στέρηση, το χαμηλό εισόδημα, την ανεργία, την κακή εκπαίδευση, τη χειρότερη σωματική υγεία».

Ορισμένοι ειδικοί πρότειναν μάλιστα ότι ο ίδιος ο καπιταλισμός, ως τρόπος σκέψης ή αντίληψης για τον κόσμο, θα μπορούσε να θεωρηθεί ως μάλλον «ψυχοπαθητικό» ή παθολογικό σύστημα. Υπάρχουν σίγουρα κάποιες εντυπωσιακές αντιστοιχίες μεταξύ σύγχρονων χρηματοπιστωτικών και εταιρικών συστημάτων και ατόμων που έχουν διαγνωστεί με κλινική ψυχοπάθεια, όπως διαπίστωσαν ορισμένοι αναλυτές.

Ο Robert Hare, για παράδειγμα, μια από τις κορυφαίες μορφές στην ψυχιατρική στον κόσμο και συντάκτης της ευρέως αποδεκτής «λίστας ελέγχου Hare» που χρησιμοποιείται για να δοκιμάσει την ψυχοπάθεια, παρατήρησε στον δημοσιογράφο Jon Ronson: «Δεν έπρεπε να έκανα την έρευνά μου μόνο στις φυλακές. Θα έπρεπε να είχα περάσει αρκετό καιρό στο Χρηματιστήριο». «Αλλά σίγουρα οι ψυχοπαθείς των χρηματιστηριακών αγορών δεν μπορούν να είναι τόσο κακοί όσο οι ψυχοπαθείς των κατά συρροή δολοφόνων;» ρωτάει ο δημοσιογράφος. «Οι κατά συρροή δολοφόνοι καταστρέφουν τις οικογένειες. Οι εταιρικοί και πολιτικοί ψυχοπαθητικοί καταστρέφουν τις οικονομίες. Καταστρέφουν τις κοινωνίες» απάντησε.

Παθολογικοί φορείς

Αυτά τα χαρακτηριστικά, όπως ο Joel Bakan γράφει στο βιβλίο του «The Corporation», είναι κρυπτογραφημένα στην ίδια τη δομή των σύγχρονων εταιρειών – είναι μέρος του βασικού DNA τους και modus operandi. «Η νόμιμα καθορισμένη εντολή της εταιρίας είναι να επιδιώκει, αμείλικτα και χωρίς εξαίρεση, το δικό της συμφέρον, ανεξάρτητα από τις συχνά βλαβερές συνέπειες που θα μπορούσε να προκαλέσει σε άλλους». Ως εκ τούτου, με τον δικό της νομικό ορισμό, η εταιρία είναι ένας παθολογικός θεσμός και ο Bakan παραθέτει τα διαγνωστικά χαρακτηριστικά της προεπιλεγμένης παθολογίας τους (έλλειψη συμπάθειας, επιδίωξη ιδιοτέλειας, μεγαλοπρέπεια, ρηχή επιρροή, επιθετικότητα, κοινωνική αδιαφορία) για να δείξει ποιος είναι ο αξιόπιστος διαταραγμένος ασθενής.

Γιατί όλες αυτές οι σύγχρονες κοινωνικές και οικονομικές πρακτικές και διαδικασίες δημιουργούν τόσες πολλές ασθένειες, τόσες πολλές διαταραχές; Για να απαντήσουμε σε αυτό, πρέπει να κοιτάξουμε πίσω στο ευρύτερο σχέδιο του Διαφωτισμού και στα ψυχολογικά μοντέλα της ανθρώπινης φύσης από τα οποία προέκυψε. Ο σύγχρονος καπιταλισμός εξελίχθηκε μέσα από ένα στενό, «ορθολογικό» συμφέρον – την έννοια του homo economicus. Όπως τονίζει ο Iain McGilchrist, «Ο καπιταλισμός και ο καταναλωτισμός, και οι ανθρώπινες σχέσεις που παράγουν, βασίζονται στη χρησιμότητα, στην απληστία και τον ανταγωνισμό, και ήρθαν να αντικαταστήσουν αυτές που βασίζονται σε αισθητή σύνδεση και πολιτισμική συνέχεια».

Τώρα γνωρίζουμε πόσο λανθασμένο και καταστροφικό είναι αυτό το μοντέλο του εαυτού. Η πρόσφατη νευροεπιστημονική έρευνα για τον «κοινωνικό εγκέφαλο», μαζί με τις συναρπαστικές εξελίξεις στη θεωρία της σύγχρονης προσκόλλησης, την αναπτυξιακή ψυχολογία και τη διαπροσωπική νευροβιολογία, αναθεωρούν σημαντικά και αναβαθμίζουν αυτήν την μάλλον γραφική παλιομοδίτικη άποψη του απομονωμένου «ορθολογικού» ατόμου, αποκαλύπτοντας μια πολύ πιο πλούσια και πιο εξελιγμένη κατανόηση της ανθρώπινης ανάπτυξης και ταυτότητας, μέσω της αυξημένης γνώσης της ενδοεπιλογής του «δεξιού ημισφαιρίου», των ασυνείδητων διαδικασιών, της συμπεριφοράς των ομάδων, του ρόλου της ενσυναίσθησης στην ανάπτυξη του εγκεφάλου και της σημασίας του πλαισίου και της κοινωνικοποίησης.

Όπως παρατηρεί ο νευροεπιστήμονας David Eagleman, ο ίδιος ο ανθρώπινος εγκέφαλος βασίζεται σε άλλους εγκεφάλους για την ίδια του την ύπαρξη και ανάπτυξη – η έννοια του «εγώ», σημειώνει, εξαρτάται από την πραγματικότητα του «εμείς»: Είμαστε ένας απλός τεράστιος οργανισμός, ένα νευρωνικό δίκτυο ενσωματωμένο σε έναν πολύ μεγαλύτερο ιστό νευρωνικών δικτύων. Οι εγκέφαλοί μας είναι τόσο ριζικά συνδεδεμένοι ώστε να αλληλεπιδρούν, ότι δεν είναι καν σαφές, που ο καθένας από μας αρχίζει και που τελειώνει. Το ποιος είστε εσείς έχει να κάνει με το ποιοι είμαστε εμείς. Η αλήθεια είναι ότι χρειαζόμαστε ο ένας τον άλλον.

«Δεν υπάρχει κανένας μοναδικός εγκέφαλος», παρατηρεί ο Louis Cozolino, «οι εγκέφαλοι υπάρχουν μόνο μέσα σε δίκτυα άλλων εγκεφάλων». Μερικοί μάλιστα έχουν ορίσει αυτή τη νέα νευρολογική και επιστημονική κατανόηση των βαθιών μοτίβων αλληλεξάρτησης, της αμοιβαίας συνεργασίας και του κοινωνικού εγκεφάλου ως «Νευρο-μαρξισμό».

Ο καπιταλισμός φαίνεται να έχει τις ρίζες του σε ένα ριζικά παραμορφωμένο, αφελές και ντεμοντέ μοντέλο του δέκατου έβδομου αιώνα για το ποιοι είμαστε. Προσπαθεί να μας κάνει να σκεφτούμε ότι είμαστε απομονωμένοι, αυτόνομοι, ανταγωνιστικοί, αποσαφηνισμένοι. Η βλάβη που αυτή η άποψη έχει προξενήσει σε εμάς και τα παιδιά μας είναι ανυπολόγιστη.

Πολλοί άνθρωποι πιστεύουν και ενθαρρύνονται να πιστεύουν ότι αυτά τα προβλήματα και οι διαταραχές – ψύχωση, σχιζοφρένεια, άγχος, κατάθλιψη, αυτοτραυματισμός – αυτά τα συμπτώματα ενός «άρρωστου κόσμου» είναι δικά τους. «Αλλά τι γίνεται αν το πραγματικό πρόβλημα είναι ότι ζούμε σε λανθασμένη κοινωνία;» ρωτά ο Tom Syverson. Ίσως ο Adorno ήταν σωστός όταν είπε, «λάθος ζωή δεν μπορεί να ζήσει σωστά».

Η ρίζα αυτού του «ζει κακώς» φαίνεται να είναι επειδή ζούμε σε ένα κοινωνικό και οικονομικό σύστημα αντίθετο τόσο με την ψυχολογία όσο και με τη νευρολογία μας. Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι ο εσωτερικός και ο εξωτερικός μας κόσμος αλληλεπιδρούν διαρκώς και βαθιά μεταξύ τους και ότι, επομένως, αντί να διαχωρίζουμε την κατανόηση των οικονομικών και κοινωνικών πρακτικών από την κατανόηση της ψυχολογίας και της ανθρώπινης ανάπτυξης, χρειαζόμαστε να τα συσχετίσουμε, να τα ευθυγραμμίσουμε. Και για να συμβεί αυτό, χρειαζόμαστε έναν νέο διάλογο μεταξύ του πολιτικού και του προσωπικού κόσμου, ένα νέο ολοκληρωμένο πρότυπο για την ψυχική υγεία και μια νέα πολιτική.

O Rod Tweedy είναι συγγραφέας για την ψυχική υγεία και την θεραπεία. Με την επιμέλεια του υκλοφορεί η συλλογή κειμένων The Political Self: Understanding the Social Context for Mental Illness, εκδόσεις Karnac

Πηγή μετάφρασης: http://tvxs.gr/news/kosmos/enas-trelos-kosmos-o-kapitalismos-kai-i-epidimia-psyxikon-astheneion

Πηγή κειμένου: http://www.redpepper.org.uk/a-mad-world-capitalism-and-the-rise-of-mental-illness/

The post Ένας Tρελός Kόσμος: O Kαπιταλισμός και η επιδημία ψυχικών ασθενειών- Rod Tweedy appeared first on Void Network.