Χωρίς την ικανότητα για προφητικά οράματα, είναι δύσκολο να προβλέψει κανείς ποιες μορφές θα πάρει ο Αναρχισμός στον 21ο αιώνα, καθώς αυτό εξαρτάται από το γεωγραφικό, πολιτισμικό, πολιτικό, κοινωνικό και χρονικό πλαίσιο. Αναμφίβολα, οι αγώνες για τη διεύρυνση των χώρων ελευθερίας, για την ισότητα μέσα στη διαφορετικότητα και για την ατομική και συλλογική αλληλεγγύη—(συμπεριλαμβανομένης και κυρίως αυτήν μεταξύ αγνώστων) θα συνεχίσουν να αποτελούν τους άξονες γύρω από τους οποίους θα περιστρέφονται οι κατάλληλες κατά περίπτωση μορφές και τρόποι σύγκρουσης, σύμφωνα με το εκάστοτε πλαίσιο του Αναρχισμού—ή μάλλον των Αναρχισμών.
Θα επικεντρωθώ, εν συντομία, σε τρία παγκόσμια σενάρια, όχι πολύ μακριά μεταξύ τους, αλληλοδιαπλεκόμενα και χωρίς ιεραρχική κατάταξη, μέσα στα οποία οι Αναρχικοί του 21ου αιώνα θα προσπαθήσουν να εντοπίσουν τις καταλληλότερες μορφές δράσης. Υπάρχει προφανώς και ένα τέταρτο που συνδέεται με τα ζητήματα φύλου, όμως υπάρχουν άλλες, πολύ καλύτερες αναλύσεις που μας προσφέρουν τα γενικά και ειδικά χαρακτηριστικά και τους εκάστοτε στόχους αυτού του μετώπου. Φυσικά, αυτά τα σενάρια δεν αποκλείουν ούτε υποτιμούν τα πιο συνηθισμένα, καθημερινά και ίσως πιο τοπικά πεδία αγώνα, η σημασία των οποίων είναι καθοριστική για το ρίζωμά μας στους τόπους όπου ζούμε. Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, τα παγκόσμια σενάρια θα «υπερκαθορίσουν» και τις τοπικές ή παραδοσιακές συγκρούσεις, αλλάζοντας τις μορφές και τις μεθόδους τους και προσδίδοντάς τους σημαντικές μετατοπίσεις.
Το πρώτο ζήτημα είναι η κλιματική αλλαγή, η οποία μεταβάλλει τις συνθήκες ζωής στον πλανήτη θέτοντας σε κίνδυνο την επιβίωση των οικοσυστημάτων και επιφέρει δημογραφικές συγκρούσεις, μεταναστευτικές ροές και βίαιη εκμετάλλευση των πόρων (καλλιεργήσιμη γη, νερό κ.λπ.). Ο νομαδισμός χαρακτηρίζει, από πάντα, το ανθρώπινο είδος και η πίεση της μετανάστευσης προς αναζήτηση καλύτερων συνθηκών ζωής είναι τέτοια που δεν μπορεί να ανακοπεί από κρατικά ή «φυσικά» σύνορα. Αν δεν αντιστραφεί ο ρυθμός εκμετάλλευσης των πόρων της ανθρωπότητας (πρώτα και κύρια της γης και του νερού), ολοένα και πιο αιματηρές συγκρούσεις θα ξεσπούν, αν αναλογιστούμε ότι το μισό του παγκόσμιου πληθυσμού είναι σε ηλικία εργασίας και το ένα τέταρτο ζει σε αγροτικές περιοχές, όπου συγκεντρώνεται το 80% της παγκόσμιας φτώχειας. Και αυτό χωρίς να υπολογίσουμε την άτυπη, σκοτεινή και αόρατη εργασία που διαφεύγει από τα στατιστικά της ΔΟΕ ή της Παγκόσμιας Τράπεζας.
Σε αυτές τις συνθήκες—που θα ήταν ευτελές να τις ονομάσουμε «έκτακτες», τόσο ενδημικές και επαναλαμβανόμενες, λόγω των δυναμικών σχέσεων εξουσίας και της ανισότητας σε παγκόσμια κλίμακα—η προσέγγιση των προβλημάτων δεν μπορεί παρά να βασιστεί στην αυτοοργάνωση της κοινωνικής βάσης, ώστε να μετριαστούν οι καταστροφικές συνέπειες των σημερινών κλιματικών πολιτικών που ακολουθούν οι ανάλγητες κρατικές και επιχειρηματικές ελίτ.
Ακριβώς από αυτή την πρακτική αλληλεγγύης και αυτοοργάνωσης σφυρηλατείται το αναρχικό ήθος: ένα εργαστήρι δημιουργικότητας που παράγει οριζόντιες λύσεις προβλημάτων, οι οποίες σταδιακά θα επεκταθούν στην πλήρη αναδιοργάνωση της κοινωνικής ζωής σύμφωνα με τις ελευθεριακές πρακτικές και τους ανάλογους τρόπους ζωής.
Είναι λοιπόν καιρός η επιβιώση του πλανήτη και η ζωή των όντων να μπουν αποφασιστικά στην πολιτική ατζέντα του Κοινωνικού Αναρχισμού, καθώς δεν μπορούμε να υπολογίζουμε ότι μετά την καταστροφή θα ανήκουμε στις ελίτ που θα μεταναστεύσουν στη Σελήνη ή στον Άρη ακολουθώντας τον Elon Musk και τους ομοίους του.
Το δεύτερο παγκόσμιο σενάριο είναι η προσφυγή στον πόλεμο ως μέσο διεκδίκησης της παγκόσμιας ηγεμονίας στον 21ο αιώνα, με τους κινδύνους πυρηνικής εξόντωσης και μαζικής εξολόθρευσης που αυτό συμπεριλαμβάνει.
Ήδη στο τέλος της προηγούμενης χιλιετίας, πολλοί αμερικανοί μελετητές αναρωτιόνταν ποια θα είναι η παγκόσμια ηγεμονική δύναμη στο δεύτερο μισό του 21ου αιώνα, βλέποντας την Κίνα και τους συμμάχους της (συμπεριλαμβανομένης της Ρωσίας) ως τον πιο πιθανό ανταγωνιστή, απέναντι στον οποίο θα έπρεπε να εφαρμοστούν πολιτικές ανάσχεσης και επιθετικής εξισορρόπησης. Δεν είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και στην Κίνα, μόνο που οι αναλύσεις και οι μελέτες εκεί δεν είναι εύκολα προσβάσιμες, πόσο μάλλον αναγνώσιμες. Άλλωστε, η Ιστορία δεν γνώρισε ποτέ ομαλές και ειρηνικές διαδοχές της παγκόσμιας ηγεμονίας—το αντίθετο μάλιστα.
Δεν είναι λοιπόν τυχαίο, ούτε μόνο σημερινό φαινόμενο, ότι γινόμαστε μάρτυρες μιας αυξανόμενης στρατιωτικοποίησης των κοινωνιών, η οποία ήδη οδηγεί άμεσα στη διάλυση δικαιωμάτων που κατακτήθηκαν με κόπο, ακόμη και χωρίς να χάνεται το πρόσχημα της (ψευδο)δημοκρατικής εκπροσώπησης, με τη μετατροπή των συνταγματικών κρατών σε εκλογικο-κοινοβουλευτικές απολυταρχίες. Η ελευθερία δράσης, λόγου και έκφρασης, η δυνατότητα να διαμορφώνει κανείς τη ζωή του όπως ο ίδιος επιθυμεί, καθώς και η υιοθέτηση αντιαυταρχικών ηθών και παραδόσεων, είναι πρακτικές που κατακτήθηκαν με δυσκολία από τις προηγούμενες γενιές—και σε ορισμένες περιπτώσεις από ανθρώπους που ακόμη βρίσκονται εν ζωή. Το αν αυτές κατοχυρώνονται συνταγματικά ή μεταφράζονται σε νομικούς κανόνες έχει μικρή σημασία: το θετικό δίκαιο παραχωρείται και αφαιρείται ανάλογα με τις λιγότερο ή περισσότερο ενισχυμένες κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες. Είναι η εξέλιξη των κοινωνικών αγώνων αυτή που κάνει τη διαφορά.
Με τον όρο στρατιωτικοποίηση δεν πρέπει και δεν μπορούμε να εννοούμε μόνο την ορατή παρουσία των συμβόλων της ένοπλης εξουσίας (στρατός, αστυνομία, εξοπλισμοί, πολεμικές βιομηχανίες κ.λπ.). Πρέπει να αντιμετωπίσουμε την εσωτερίκευση μιας πολεμοχαρούς και φιλοπόλεμης κουλτούρας, η οποία οπλίζει τις συνειδήσεις από πολύ νεαρή ηλικία με βίαια πρότυπα για την επίλυση των καθημερινών προβλημάτων και την υπέρβαση των εμποδίων που μας θέτει η ζωή σε κάθε μας βήμα.
Πολιτισμικά πρότυπα στα οποία η βία εξυμνείται επειδή είναι προσομοιωμένη—game over και πάλι από την αρχή —η ζωή ως βιντεοπαιχνίδι όπου σκοτώνεις και σκοτώνεσαι, αλλά μετά ανασταίνεσαι σε μια ατέρμονη και απεριόριστη μάχη. Δεν είναι τυχαίο ότι τα ψυχαγωγικά βιντεοπαιχνίδια τροφοδοτούν και τροφοδοτούνται με τη σειρά τους από στρατιωτικές προσομοιώσεις, αυτόνομα και αυτοματοποιημένα οπλικά συστήματα που μετασχηματίζουν τις μορφές του πολέμου, αναισθητοποιώντας τις πληγές και τα σωματικά τραύματα , μετατοπίζοντας τα στη σφαίρα του ψυχικού. Αυτό ισχύει φυσικά, μόνο για όσους επιτίθενται από θέση τεχνολογικής υπεροχής, και όχι για όσους υφίστανται τις συνέπειες, όπως γνωρίζει πολύ καλά κάθε θύμα πολέμου.
Δεν πρέπει επίσης να υποτιμούμε ή να ελαχιστοποιούμε την υβριδική στρατιωτικοποίηση που διεισδύει από τον κυβερνοχώρο στις τσέπες μας μέσω των ψηφιακών συσκευών. Αυτές οι συσκευές δεν αποτελούν μόνο πηγή καπιταλιστικής επιτήρησης για σκοπούς εμπορικού μάρκετινγκ, αλλά και—κυρίως—μέσο ελέγχου από κυβερνήσεις και ιδιωτικές εταιρείες, οι οποίες πλέον κατέχουν μια άπειρη ποσότητα γνώσεων σχετικά με τα γούστα μας, τις πράξεις μας, τις επιλογές μας, τις σωματικές και εικονικές εμπειρίες μας, και οι οποίες μετατρέπονται σε αριθμητικά δεδομένα εύκολα επεξεργάσιμα από αλγορίθμους, καταλήγοντας σε μια χαρτογράφηση μαζική αλλά ταυτόχρονα εξατομικευμένη—και αυτό να μην μας φαίνεται αντιφατικό— χρήσιμη για την πρόβλεψη και ακόμη και την καθοδήγηση της μελλοντικής μας συμπεριφοράς.
Και έτσι φτάνουμε στο τρίτο παγκόσμιο σενάριο: την έλευση των ψηφιακών τεχνολογιών, και ειδικότερα της τεχνητής νοημοσύνης, που κυριολεκτικά επαναστατικοποιεί τον τρόπο ζωής στις κοινωνίες μας, όχι μόνο στους τομείς της ζωντανής εργασίας, η οποία μπορεί να αντικατασταθεί από ρομπότ και διάφορες μηχανές, ούτε μόνο στους τρόπους με τους οποίους διοχετεύονται και διαδίδονται οι «πολιτικές» απόψεις κατά τη διάρκεια των εκλογών.
Η διάκριση ανάμεσα στη σωματική, «πραγματική» σφαίρα και την «εικονική» διάσταση—της οποίας τα αποτελέσματα είναι εξίσου πραγματικά—δεν οδηγεί σε έναν απλό διαχωρισμό· αντίθετα, οι επιδράσεις των δύο πλευρών διαπλέκονται, διαμορφώνοντας μια υποκειμενικότητα πολύ διαφορετική από εκείνη με την οποία έχουμε συνηθίσει να ζούμε στο υλικό έδαφος των κοινωνικών τάξεων και των ενσώματων συσχετισμών δύναμης.
Σε μια εποχή ακραίου ατομικισμού, που προωθήθηκε και ενθαρρύνθηκε από τις νεοφιλελεύθερες πολιτικές των τελευταίων δεκαετιών, η συλλογική σφαίρα έχει θρυμματιστεί για να «αναστηθεί» στη σχέση ανάμεσα στο εγώ και την οθόνη της ψηφιακής μου συσκευής. Η φυσική κοινωνικότητα έχει κατά κάποιον τρόπο εξατμιστεί προς όφελος μιας εικονικής «κοινωνικότητας», διαχειριζόμενης από ιδιόκτητες πλατφόρμες, μέσα στις οποίες αναπαρίσταται μια μυθοπλασία επικοινωνίας και διαλόγου με τόσα άλλα εγώ, το καθένα συνδεδεμένο μέσω της δικής του οθόνης. Η ψευδαίσθηση ότι έχουμε ένα πλήθος ακολούθων, ότι έχουμε εκατοντάδες ή χιλιάδες φίλους: στην πραγματικότητα, βρισκόμαστε εν αγνοία μας βυθισμένοι σε μια φούσκα, μέσα στην οποία οι απόψεις μου αντηχούν και μετατρέπονται σε πεποιθήσεις μόλις τις δω να επιβεβαιώνονται από άλλους που σκέφτονται ακριβώς όπως εγώ.
Ζούμε το τέλος του πλουραλισμού των ιδεών, αποκλεισμένοι μέσα σε θαλάμους αντήχησης της γνώμης μας (echo chambers)· το τέλος της ανάδυσης της διαφωνίας· το τέλος του διαλόγου και της αντιπαράθεσης μεταξύ διαφορετικών ανθρώπων. Και όταν αυτές οι εικονικές εκτοπίσεις επανεμφανίζονται στον χωροχρόνο της ενσώματης ύπαρξης, η έλλειψη εξοικείωσης με το διαφορετικό μετατρέπεται σε άσκοπη, παράλογη και απρόσμενη βία, η οποία θα μπορούσε και νοηθεί ως «αμυντική» μορφή μιας ψυχολογίας απογυμνωμένης από πραγματική κοινωνικότητα, ακριβώς επειδή είναι εμποτισμένη με «κοινωνικά» υποκατάστατα.
Ο νεοφιλελεύθερος ατομικισμός, περαιτέρω μετεγκατεστημένος στο ψηφιακό σύμπαν, παράγει συμμορφωμένα άτομα, διαφοροποιημένα αντίγραφα μιας μηχανικής μήτρας, για τα όρια και τις τεχνολογικές προόδους της οποίας έχουμε πιθανότατα καταστεί προσθετικά μέλη, δοκιμαστικά πειραματόζωα. Νομίζουμε ότι εμείς χρησιμοποιούμε τις συσκευές, αλλά ίσως να συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Απομακρυσμένοι από κάθε κοινότητα αναφοράς, αποπροσανατολισμένοι και εκσφενδονισμένοι από πλατφόρμα σε πλατφόρμα, τι είδους υποκειμενικότητα θα παγιωθεί τελικά; Ποια κοινότητα θα μπορούσε να γεννήσει τον κομμουνισμό των αγαθών και των υπηρεσιών; Ποια κριτική ικανότητα και ποιο πολύμορφο υποκείμενο θα μπορούσε να αναδυθεί στη διαρκώς πιο πιεστική σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο και τη μηχανή;
Οι νέοι τρόποι με τους οποίους βιώνουμε τον εαυτό μας ως υποκείμενα, συνειδητά και κριτικά απέναντι στην πραγματικότητα, μας ωθούν να εμβαθύνουμε και να διαφοροποιήσουμε τα αναλυτικά μας εργαλεία, να αρπάξουμε νέες ευκαιρίες για «κοινωνικές» συνδέσεις, μέσα από τις οποίες μπορούμε να ανασυστήσουμε μια ισχυρή αντικυριαρχική κοινότητα, ικανή να φανταστεί—και άρα να δοκιμάσει στην πράξη—συλλογικές ουτοπίες οργανωμένες γύρω από τον άξονα της απουσίας της εξουσίας.
___
Κείμενο: Salvo Vaccaro, Umanità Nova
Μετάφραση- επιμέλεια: Blade Runner – Τάσος Σαγρής (Κενό Δίκτυο)
Περίληψη εισήγησης στο Συνέδριο της Καρράρα (11–12 Οκτωβρίου 2025), με αφορμή τα 80 χρόνια της Ιταλικής Αναρχικής Ομοσπονδίας.
ΠΗΓΗ:
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:
